طبیعت و محیط زیست کاشی

توافق پاریس و اقدام مشترک کشورهای جهان برای حفظ حیات

نوشته شده توسط مریم علیپور

افزایش روز افزون انتشار گازهای آلاینده در اتمسفر کره زمین و آلودگی هوا از طریق فعالیت های مختلف انسان در قرن اخیر که سبب تغییرات اقلیمی شده است، مشکلات زیادی را برای اکوسیستم کره زمین و سلامت انسان به وجود آورده است. افزایش گازهای گلخانه ای خصوصاً دی اکسیدکربن به عنوان مهمترین گاز گلخانه ای، در قرن اخیر سبب افزایش دمای کره زمین به میزان حدود ۲ درجه سانتیگراد شده است. پیش بینی می شود تا سال ۲۰۹۰ دمای اکثر قسمت های کره زمین ۲-۳ درجه افزایش یابد و این مقدار در قسمت های شمالی کانادا، گرینلند و سیبری حدود ۴-۵ درجه پیش بینی شده است. شاید به نظر این مقدار افزایش درجه حرارت به دلیل تغییرات اقلیمی جزئی به نظر برسد، اما همین میزان سبب جابه جایی اقلیم کره زمین و آب شدن بخشی از یخ های قطبی و جابه جا شدن فصل ها گردیده است.

یکی از اثرات افزایش گرمایش جهانی و تغییر اقلیم جابه جایی فصل هاست که سبب می شود گیاهان زودتر از موعد، گل داده و میزان گرده تولیدی که مهمترین عامل بروز آلرژی بهاره است نیز افزایش یابد و لذا علائم آلرژی در افرادی که زمینه بروز آن را دارند، تشدید می شود.
از طرف دیگر با افزایش دما فعالیت حشرات که یکی از عوامل ناقل بسیاری از بیماری های واگیر هستند نیز افزایش می یابد، زیرا حشرات خونسردند و برای کنترل دمای بدن خود وابسته به محیط اطراف خود هستند. بنابراین در دمای بالاتر فعالیت آنها نیز بیشتر شده و زمینه گسترش بسیاری از بیماری های واگیر نیز افزایش خواهد یافت.

این موارد جزیی ترین اتفاقاتی است که با افزایش دما و تغییرات اقلیمی اتفاق می افتد.اما در نگاه کلان باید اذعان کرد که افزایش دما موجب آب شدن کوههای یخ، تغییرات آب و هوایی شدید، زیر آب رفتن برخی مناطق، بیابانی شدن برخی مناطق دیگر و انقراض گونه های مختلف جانداران شده و این انقراض در اکو سیستم  کم کم موجب انقراض نسل بشر می شود. براساس محاسبات علمی، بازه زمانی پیش بینی شده برای وقوع این فاجعه چیزی کمتر از صدسال است.
امروزه ارگان های مختلفی در دنیا برای کاهش تأثیر انسان بر اقلیم و کاهش آلاینده ها در اکوسیستم فعالیت می کنند ولی مدیریت صحیح تأثیر آب و هوا بر سلامت جامعه نیازمند فعالیت تمام ارگان های اجرایی و مردم می باشد. درک صحیحی از وضعیت اسفناک اقلیم توسط افراد جامعه و آموزش این افراد در خصوص کاهش استفاده از مواد شیمیایی، سوخت های فسیلی و داروهای شیمیایی تأثیر شایانی بر کاهش آلاینده ها در اتمسفر خواهد داشت و نخستین گامی است که جامعه باید برای جلوگیری از بدتر شدن شرایط محیط پیرامون خود بردارد.

یکی از مهمترین فعالیت های انجام شده در این راستا که تاکنون به امضای بیش از ۱۹۰ کشور جهان رسیده است توافق آب وهوایی پاریس است. توافقنامه پاریس بود که برای اولین بار باعث شد تمامی کشورها برای انجام کاری مشترک در حوزه محیط زیستی حاضر و برای حفظ و بهبود وضعیت به یک توافق برسند. هدف اصلی این توافق جهانی، جلوگیری از افزایش دمای کره زمین و ایجاد تلاش برای محدود کردن دما نسبت به سطح آن قبل از صنعتی شدن است. علاوه بر این، این توافقنامه برای تقویت توانایی مقابله و سازگاری با پیامدهای تغییرات اقلیمی نیز هدفگذاری شده است.

البته این نکته حائز اهمیت است که این توافق نامه دارای پیشینه تحقیقاتی و اجرایی عمیقی است، در واقع اولین جرقه های تحقیقات مستمر و نتیجه بخشی که در نهایت به توافق های امروزی منجر شد در سالهای دهه ۱۹۸۰ زده شد. در دهه ۸۰ میلادی شواهد علمی نشان دادند که انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیتهای انسانی خطراتی برای آب و هوای جهان ایجاد می‌کند و به این ترتیب افکار عمومی لزوم ایجاد کنفرانسهای بین المللی دوره‌ای و تشکیل پیمان نامه‌ای برای حل این مسئله را احساس کرد. دولت ها برای انعکاس افکار عمومی کنفرانس های  بین المللی برگزارکردند و تنظیم قراردادی بین‌المللی را برای بررسی این مسئله خواستارشدند. در سال ۱۹۹۰ مجمع عمومی سازمان ملل متحد کمیته مذاکرات بین الدول (INC) را جهت تدوین کنوانسیون تغییر آب و هوا  (UNFCCC) تشکیل داد.

دولتها با پذیرش کنوانسیون تغییر آب و هوای سازمان ملل در سال ۱۹۹۲، این کنوانسیون را به عنوان سکوی پرتابی برای اقدامات اساسی تر در آینده مورد توجه قرار دادند. در پاسخ به تغییرات ناشی از شناخت علمی و خواست سیاسی، کنوانسیون امکان پذیرش تعهدات اضافی دیگری را از طریق بازنگری، بحث و تبادل نظر فراهم ساخت. اولین بازنگری در مورد کفایت تعهدات کشورهای توسعه یافته که در نخستین جلسه کنفرانس اعضاء یا متعاهدین ( COP1 ) بر ضرورت آن تاکید شده بود، در سال ۱۹۹۵ در برلین انجام شد. هیئتهای حاضر به این نتیجه رسیدند که تعهدات کشورهای توسعه‌یافته برای کاهش میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای آنها در سال ۲۰۰۰ به سطح موجود در سال ۱۹۹۰ با هدف درازمدت کنوانسیون برای جلوگیری از تداخل ضایعات خطرناک انسان ساز با سیستم آب و هوایی، تناسب ندارد.
در نهایت پیمان کیوتو در ۱۶ مارس سال ۱۹۹۸ جهت امضاء آماده شد. این پیمان ۹۰ روز پس از تصویب حداقل ۵۵ هیئت عضو کنوانسیون، قابل اجراء می‌‌شد مشروط بر اینکه میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای این ۵۵ عضو از ۵۵% کل گازهای گلخانه‌‌ای منتشر شده در سال ۱۹۹۰ توسط کشورهای صنعتی بیشتر باشد. همچنین اعضا کنوانسیون تغییر آب و هوا به اجرای تعهدات خود در برابر کنوانسیون و آمادگی برای اجرای پیمان در آینده، ادامه خواهند ‌داد.

اما پس از آن، در این فاصله بیست ساله کشورهای مختلف جهان از جمله آلاینده ترین کشورها مثل چین، هند و آمریکا موانع مختلفی را جهت پذیرش و اجرایی کردن این معاهده مطرح کردند و با سنگ اندازی های فراوان نتیجه بخشی آن را تا کنون به تاخیر انداختند. اما این پیمان امروزه گامهای بلندی را جه اجرایی شدن برداشته و صدای دفاع از حوقق زمین و اقدام برای جلوگیری از انقراض نسل بشر این بار در پاریس سر برآورده است.

در توافق پاریس مشخص شده که تا چه سال و تا چند درصد از گازهای گلخانه‌ای کاسته شود و گازهای مورد نظر عبارت‌اند از: دی اکسید کربن، متان، اکسید نیتروژن، سولفورهگزافلوراید.

در این توافقنامه کشورهای جهان پذیرفتند که برای دستیابی به هدف یادشده، افزایش تولید گازهای گلخانه ای را «در اولین زمان ممکن» متوقف کنند. همچنین قرار است در زمانی پس از سال ۲۰۵۰، میزان آلاینده های جوی توسط بشر، به اندازه ای برسد که جنگل ها و اقیانوس های زمین قادر به جذب آن باشند.

یکی از مهمترین نکاتی که در پذیرش یا عدم پذیرش این توافق وجود دارد این است که هیچ مجازاتی برای کشورهایی که از هدف هایشان تخطی کنند، وجود ندارد. اما توافق پاریس، مقرراتی را برای شفافیت عملکرد کشورها وضع کرده است تا دولت ها تشویق شوند که به تعهدهای خویش پایبند باشند. این بخش از توافق بویژه با دشواری فراوان تصویب شد؛ زیرا چین اصرار داشت که کشورهای در حال توسعه، تعهد کمتری بپذیرند.

به منظور ضمانت اجرایی، همه‌ی کشورها متعهد می‌شوند هر پنج سال یک‌بار، یک تعهدنامه‌ی جدید ملی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای تنظیم کنند. هر یک از این تعهدنامه‌ها باید پیشرفت حاصل شده را نشان دهد، این روند به دقت از سوی ناظران بررسی خواهد شد تا هدف ثابت نگه داشتن میانگین دمای زمین تحقق یافته و افزایش دما کمتر از دو درجه‌ی سانتی‌گراد باقی بماند.

همچنین به منظور کمک مالی به اجرای این توافق کشورهای پیشرفته، موظف هستند منابع مالی مورد نیاز را چه در زمینه‌ی کاهش گازهای گلخـانه‌ای  و چه در زمینه‌ی انطباق با تغییرات احتمالی برای کمک به کشورهای در حال توسعه را باید فراهم کنند؛ به عبارت دیگر آنها را برای دستیابی به یک سیستم تولید انرژی پاک یاری دهند. بند دیگر این توافق کشورهای ثروتمند را ملزم می‌کند از سال ۲۰۲۰ به کشورهای فقیر مبلغ ۱۰۰ میلیارد دلار را به طور سالیانه پرداخت کنند. یکی از کشورهایی که این توافق را پذیرفت ایران بود، اما این پذیرش در حال حاضر با چالش های بسیاری روبرو شده است. لایحه توافقنامه پاریس در راستای اجرای کنوانسیون تغییرات آب و هوای ملل متحد با تصویب دولت و ارجاع به شورای نگهبان هم اکنون به مجلس بازگردانده شده تا آخرین اصلاحات پیشنهادی نمایندگان بر آن اعمال و در صوذت توافق به مرحله اجرا برود. بروز این اختلافات برای این است که با پذیرش این توافقنامه ملاحظات اقتصادی – سیاسی و امنیتی متعددی متوجه کشور می شود لازم است به ابعاد پذیرش آن توجه لازم صورت پذیرد:
به طور مثال مطرح می شود که اگرچه این توافقنامه مرتبط با محیط زیست معرفی می شود لیکن اجرای آن تاثیری کوتاه مدتی  در بهبود آلودگی هوا و محیط زیست کشور ندارد. همچنین پذیرش توافقنامه پاریس محدودیت های مشخصی را برای بهره برداری از منابع نفت و گاز کشور ایجاد می کند که باعث کند شدن پیشرفت کشور می شود، زیرا اجرای تعهدات در قالب کاهش استفاده از نفت و گاز، محدودیت در ساخت نیروگاهها با سوخت فسیلی، پالایشگاهها، مجتمع های پتروشیمی و هر مصرف کننده دیگر صنعتی نفت و گاز و نیز اخذ مالیات برای انتشار کربن بروز پیدا می کند و لذا پذیرش آن، مغایر سیاست های کلی نظام و مانعی برای تحقق اقتصاد مقاومتی ارزیابی می شود. یکی دیگر از نکاتی که در مخالفت با پذیرش این پیما مطرح می شود این است که: عمل به چارچوب های مورد اشاره در توافقنامه به ویژه چارچوب شفافیت آن با عنوان اعتماد سازی، می تواند به افشای اطلاعات کشور از جمله اطلاعات نظامی و امنیتی را در فضای بین المللی منجر شود. ضمنا معترضان به پذیرش این پیمان اعلام می کنند که خروج از این توافقنامه به سادگی امکان پذیر نیست زیرا با پذیرش این توافقنامه امکان خروج تا سه سال منع شده است هر زمان کشور اقدام به خروج از آن کند، تا یکسال فرآیند خروج از آن بطول می انجامد که در این دوره امکان تحمیل جرایم بر کشور وجود دارد.

محمدجواد ترابی – روزنامه نگار علم

همچنین گفتگوی علمنا با محمدجواد ترابی روزنامه نگار شناخته شده حوزه علم، در زمینه امضای توافق پاریس حاکی از نگرانی های فراوان جامعه علمی رسانه ای کشور در مورد پدیده گازهای گلخانه ای و مشارکت یا عدم مشارکت کشور در این توافقنامه است.
وی در این گفتگو اذعان کرد: «اولین موضوعی که باید به آن توجه شود این است که تغییر اقلیمی چه آسیبی به خود ایران زده است. با توجه به بیابان زایی  و پدیده ریزگردها لازم است بگوییم ایران به خودی خود یکی از قربانیان فعلی تغییرات آب و هوایی است. اما سوالی که امروزه در کشور مطرح می شود این است که اگر این توافق خوب است چرا کشوری مثل آمریکا که نقش بسیار مهمی هم در تولید گازهای آلاینده دارد به آن تن نمی دهد؟ اما پاسخی که علم به آنها می دهد می تواند این باشد که آیا مسیر آلاینده ای که کشورهای بزرگ صنعتی از گذشته تاکنون طی کرده اند تا به این نتیجه برسند مسیر درستی بوده و کشورهای درحال توسعه مثل ایران نیز باید مجددا همان راه پرخطر را طی کنند و به آسیب های مجدد برای نسل بشر تن دهند تا به پیشرفت برسند؟ از طرفی موضوع در بعد سیاسی می تواند اینگونه مطرح شود که آیا ایران کشوری نیست که همیشه مخالف سیاستهای ظالمانه و تبعیضی آمریکا بوده و آیا خروج از این توافقنامه یکی دیگر از اقدامات نابه‎خردانه و ظالمانه آمریکا نیست؟»
ترابی  همچنین در مورد ضرر اقتصادی مطرح شده به خاطر بهسازی کارخانه های تولید کننده گازهای آلاینده گفت: «ما در حال حاضر امکان مشارکت با کشورهای بسیاری را در حوزه تولید انرژی داریم که می تواند راهکاری باشد برای خروج ازفشار مالی بهسازی کارخانه های تولید نفت و گاز که ممکن است به  صورت کوتاه مدت  با مشکلاتی روبرو شوند. از طرفی این بهسازی پس از عملی شدن می تواند در کوتاه مدت صرفه اقتصادی بسیاری را برای همین کارخانه به همراه داشته باشد که جبران کننده ی فشارهای قبلی باشد. آنچه اکنون باید مورد توجه قرار بگیرد این است که اگر مفاد این پیمان به صورت هماهنگ در جهان انجام نشود به زودی شاهد شهرای بسیاری خواهیم بود که در شرایطی بسیار بدتر از شرایط فعلی شهر اهواز قرار خواهند گرفت.»

با توجه به آنچه تا کنون مورد بررسی قرار گرفته است به نظر می‌رسد مشارکت ایران در این  پیمان علمی یکی از اقدامات مهمی است که باید به آن توجه شود تا کشور بتواند گامی هرچند کوچک جهت بهبود یا ثبات اوضاع اقلیمی خود طی سالهای آینده بردارد.

درباره نویسنده

مریم علیپور

دیدگاه شما چیست