فلسفه و تاریخ علم

فینال آلمان و ایتالیا بر سر کشف قمرهای مشتری

نوشته شده توسط عرفان کسرایی

اختلاف بر سر ملیت دانشمندان و کاشفان و مخترعان ، موضوع تازه ای نیست. هر کشوری مایل است افتخار کشف و اختراع یا ملیت دانشمندان بزرگ در تاریخ علم را به خود منتسب کند و به آن فخر و مباهات کند. حتی ما هم به دانشمندانی که محل تولد و حیات آنها در مرزهای سرزمینی ایران کنونی نیست افتخار می کنیم و چه بسا آن دانشمندان را ایرانی می دانیم. مثلا ابن سینا در بخارا متولد شده که امروزه در کشور ازبکستان واقع شده است. یا مثلا نیکولا تسلا دانشمند بزرگ و یکی از بزرگترین نوابغ تاریخ که دست کم در چند کشور مانند کرواسی، صربستان، اتریش و ایالات متحده آمریکا به عنوان قهرمان ملی مورد ستایش و بزرگداشت قرار می گیرد و به نام او تمبر چاپ می شود.
یکی از این مناقشات تاریخی بر سر تقدم کشف قمرهای مشتری اتفاق افتاده است. در واقع جدالی تاریخی بر سر اینکه چه کسی زودتر قمرهای مشتری را کشف کرده است. جالب است که در یک سوی این منازعه ، گالیله دانشمند مشهور قرار دارد و در آن سو سیمون ماریوس که حتی ممکن است ستاره شناسان و علاقمندان به نجوم، نام او را نیز نشنیده باشند. سیمون ماریوس متولد سال ۱۵۷۳ میلادی در منطقه گونتسنهاوزن Gunzenhausen بود. ناحیه ای کوچک در فرانسه که در آن دوران به امیرنشین آنسباخ Ansbach تعلق داشت که در جنوب غربی آلمان امروزی قرار دارد.
ماریوس که با نوشتن کتاب هایی درباره مشاهدات سیارات منظومه شمسی به شهرت رسیده بود در سال ۱۵۹۹ به پراگ سفر کرد و در آنجا قصد داشت با منجم مشهور یعنی تیکو براهه Tycho Brahe  ملاقات کند. او امیدوار بود که بتواند با اقامت در پراگ، تکنیک های جدید مشاهده نجومی را نزد تیکوبراهه فرا بگیرد. اما بخت با او یار نبود و متاسفانه براهه مدتی پیش از آنکه ماریوس به پراگ برسد درگذشته بود. این شد که ماریوس اجبارا  پادوآ Padua در ایتالیا شد.  احتمالا او و گالیله در پادوآ املاقاتی داشته اند و درباره مشاهده دنباله داری که در سال ۱۶۰۴ رویت شده بود نیز با هم گفتگو کرده باشند. جالب است بدانیم که ماریوس به معنای امروزی ، منجم نبود و در مدرسه عالی Fürstenhof نقش طالع بین را داشت. طالع بینی که به صورت مداوم پیش بینی هایی درباره آینده انجام می داد. او پس از بازگشت به انسباخ کرسی  استادی ریاضی را به دست آورده بود.  نکته مهم اینجاست که برای کارهای طالع بینی که امروزه شبه علمی و خرافاتی محسوب می شود نیز دانش ریاضی لازم بود. برخلاف امروز هیچ برنامه کامپیوتری در کار نبود که طالع بین ها بتوانند محاسابات سردستی موقعیت ستارگان را انجام دهند. از این رو کسی که می خواست طالع بین شود مجبور بود بصورت فشرده و دقیق خود را با ریاضیات نیز مشغول کند.
گالیله در این سالها از تلسکوپ برای مشاهده اسمان و موقعیت ستارگان استفاده کرد و موفق شد ونوس را رصد کند. مشاهدات گالیله از این جهت اهمیت داشت که  نشان می داد این زمین است که به دور خورشید می گردد و نه بالعکس. بر اساس قول مشهور مورخان علم در همین دوران، گالیله چهار قمر بزرگ مشتری را کشف کرد. به موازات گالیله اما ماریوس نیز در جایی دیگر ، ابزار نجومی در اختیار داشت و  گویا مشتری را رصد کرده بود. ماریوس او در کتاب خود “Mundus Jovialis” که در سال ۱۶۱۴ منتشر کرد اظهار داشت که قمرهای مشتری را در ۲۹ دسامبر سال ۱۶۰۹ کشف کرده است. زمانی که گالیله از وجود این اثر اطلاع پیدا کرد به شدت عصبانی شد. گالیله قمرهای مشتری را در تاریخ ۷ ژانویه سال ۱۶۱۰ کشف کرده بود و اگر اینطور بود که ماریوس در کتاب خود نوشته، کشف ماریوس قبل از کشف گالیله انجام شده است. گالیله بر این باور بود که ماریوس مشاهدات او را دزدیده و با نام خودش و با دستکاری کردن تاریخ زودتر منتشر کرده است تا بتواند عنوان کاشف قمرهای مشتری شناخته شود. گالیله را نمی توان به خاطر این بدگمانی سرزنش کرد. چون مدتی پیش از آن یکی از شاگردان ماریوس، یکی از کارهای گالیله را با نام خودش منتشر کرده بود. البته اینکه ماریوس از این کار مطلع بوده یا نه مشخص نیست اما به هر حال چنین پس زمینه ای می توانست به بدگمانی گالیله دامن بزند.

 

Marius-Schloss-Tafel_Stadtarchiv-Ansbach

لوح یادبود کشف قمرهای مشتری توسط سیمون ماریوس در ۲۹ دسامبر ۱۶۰۹

اینکه واقعا در ملاقات بین ماریوس و گالیله در پادوآ چه گذشته و اینکه آیا گالیله و ماریوس به صورت کاملا جداگانه و مستقل از هم ، قمرهای مشتری را رصد کرده باشند شاید برای همیشه به عنوان بخشی از رازهای گم شده ی تاریخ باقی بماند. شاید هرگز نتوانیم دربابیم که چه کسی اولین بار، قمرهای مشتری را کشف کرده است.

Marius-Briefmarke-individuell_Philatelistenclub-Gunzenhausen

تمبر یادبود به مناسبت چهارصدمین سال کشف قمرهای مشتری

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست