طبیعت و محیط زیست

رهاسازی

نوشته شده توسط فرناز حیدری

مرکز بازپروری حیات­وحش، مجموعه ­ای است که در آن حیوانات مجروح، بیمار و بومی تبعیدی به منظور انجام عملیات درمانی و به صورت موقت نگهداری شده و متعاقب آن یعنی بعد از انجام مراقبت­ های درمانی و بهبود، در زیستگاه­ های مناسب طبیعی رهاسازی می­ شوند. مدیریت درمان گونه ­های مختلف جانوری از بسیاری جهات مستلزم بذل توجهات جدی چه از جنبه درمانی و  چه از جنبه مدیریتی است بدین معنی که هر گونه مجروح زخمی را هر دامپزشکی نمی­تواند درمان کند یا هر گونه به ظاهر سالم را نمی­توان رهاسازی کرد. در عین حال ضوابط و قواعد خاصی هم برای رهاسازی وجود دارد یعنی اگر چنانچه فرضاً یک پرنده شکاری مثل عقاب در هنگام رهاسازی به هوا پرتاب شود، به طور قطع با مشکل جدی آسیب شاه پرها مواجه خواهد شد و این رهاسازی موفق نخواهد بود. کلینیک تخصصی بازپروری پردیسان سال­هاست که در این زمینه تجارب موفقی داشته است. آخرین نمونه رهاسازی این مرکز تخصصی روز چهارشنبه مورخ ۳۰/۳/۹۶ انجام شد که بواسطه آن ۳ عدد وارانوس، ۵ عدد روباه معمولی، ۱ عدد تشی، ۲۳ عدد خارپشت گوش ­بلند و ۲۵ عدد لاک­ پشت مهمیزدار در پارک ملی خجیر و سرخه ­حصار و با همکاری یگان محیط­ زیست و دفتر حیات ­وحش سازمان حفاظت از محیط ­زیست رهاسازی شدند.

معضلات و چالش­ها
واقعیت امر این است که آخرین مرحله از یک پروسه بازپروری موفق، رهاسازی است در حالی که این اتفاق ممکن است لزوماً برای همه حیوانات مجروح اتفاق نیفتد اما به هر شکل تلاش برای تیمار و نگهداری گاهی موفق و گاهی نیز ناموفق است. در حال حاضر ابهامات و سوالات در زمینه نحوه عملکرد این مراکز متعدد است؛ بعنوان مثال اینکه دقیقاً چه حیواناتی می­ توانند و یا می­ بایست در این مراکز تحت درمان قرار گیرند، یا اینکه چه حیواناتی بعد از درمان، بهبود خواهند یافت و یا اینکه چه حیواناتی پس از درمان و بازگشت مجدد به طبیعت زنده خواهند ماند، همه این­ها از جمله موارد سوال­ برانگیز در این عرصه است. کارشناسان باور دارند که توجه و رسیدگی به ضایعات و آسیب­ های وارده به حیوانات در این مراکز بواسطه تحقیقاتی که به دنبال دارد، اتفاقاً می­تواند بسیار موثر و سودمند باشد چنانچه شناخت بهتر در زمینه­ های مختلف از جمله اینکه چه نوع جراحت­ ها و بیماریهای­ هایی احتمال درمان و یا حتی رهاسازی موفق را در پی دارند و در چه مواردی احتمال موفقیت کم­تر است؛ حاصل خواهد شد. وضعیت خاص کنونی گونه­ های حیات­ وحش در ایران چه از نظر افزایش آسیب ­پذیری بواسطه دامنه رو به گسترش تعارضات و تهدیدات انسانی و چه از نظر ارزش­ های حفاظتی و زیستی، لزوم تجهیز هرچه بیشتر چنین مراکز درمانی و تحقیقاتی را یادآور می­ شود.
علی عمارلویی، مدیر کلینیک تخصصی حیات­ وحش پردیسان درباره لزوم حمایت و ظرفیت­ سازی این مراکز به  خبرنگار علمنا گفت: «یکی از مهم­ترین معضلات این بخش هزینه­ های حمل و نقل و جابجایی حیوانات مجروح و آسیب ­دیده به تهران است چرا که اگر فرضاً یک سنجاب یا حتی یک سارگپه در لرستان یا گیلان یا مازندران آسیب جدی ببیند و ضرورت انتقال آن به تهران باشد؛ متاسفانه هزینه­ ها یک مانع بازدارنده جهت انتقال به تهران است در حالی که اگر نمونه­ های پایلوتی از این دست در شهرستان­ ها یا استان­ ها داشته باشیم؛ قطعاً هم احتمال  بهبود افزایش پیدا خواهد کرد و هم مدیریت کل این مساله آسان­ تر و منطقی­ تر خواهد بود. معضل دیگری که شاید از مورد اول نیز مهم­ تر است، مدیریت زمانی در چنین مراکزی است بعنوان مثال در برهه کنونی یگان حفاظت از محیط­ زیست یا کارمندان کلینیک ملزم به رسیدگی و انجام مراحل مقدماتی درمانی هستند در حالی که اگر یک گروه خاص در این زمینه آموزش­های لازم زنده­ گیری و کمک­های اولیه را زیر نظر کارشناسان محیط­ زیست ببینند، به طور قطع ضریب موفقیت چند برابر خواهد شد و بر این مبنا می­توان گروه­ های دیگری را هم بالطبع آن­ ها آموزش داد و در نهایت یک پروسه موفق را به پیش برد.»
مدیر کلینیک تخصصی حیات­ وحش پارک پردیسان در ادامه خاطرنشان ساخت که آخرین تجربه­ ای که در این زمینه در پارک ملی خجیر داشتیم از این نظر یک موفقیت تلقی می­گردد که ما توانستیم تعدادی از گونه ­های باارزش را به زیستگاهی که پیش­تر هم از آنجا گرفته شده بودند، بازگردانیم. از آنجایی که این زیستگاه به نوعی خاستگاه نخستین این حیوانات بوده لذا امید به بازگشت موفق این افراد به طبیعت بسیار زیاد است.
محمود کشوری، کارشناس حیات­ وحش کلینیک تخصصی بازپروری پارک پردیسان یکی از کارشناسان حاضر در این پروژه نیز به علمنا گفت: «مطمئنا هیچ لذتی برای کارمندان مرکز ما و حتی علاقمندان حیات­ وحش بیش­تر از این نیست که حیوانات زخمی و آسیب­ پذیری را که دوره­ های سخت و پراسترس درمان، احیاء و بازپروری را گذرانده­ اند به طبیعت بازگردانند. بدون­ تردید لحظه بازگشت حیواناتی که شما با دست خود به آن­ها رسیدگی کرده ­اید، یادآور روزهای سخت و پرمشقت رسیدگی به زخم­ها و جراحت­های آن­ها نیز هست. یادآور نخستین روزی که آن­ها را می­بینید، یادآور ترس و وحشت اولیه آن­ها که اکنون و در این لحظه به خاطر تلاش­های جمعی به بهترین نتیجه یعنی رهاسازی ختم شده است. شاید این زجرها و مشقت­ هایی که این حیوانات متقبل می­شوند، حاصل ناآگاهی ما انسان­هاست، شاید این دردها و سختی ها ناشی از بلایای طبیعی باشد،  واقعیت امر این است که ما دلیل بسیاری از این دردها را نمی­دانیم اما برخوردمان با همه آن­ها مشابه است. چیزی لذت­ بخش­ تر از این نیست که در این لحظه که با شما صحبت می­کنم، تعدادی از این حیوانات ارزشمند به طبیعت بازگردانده شده­اند و البته چقدر دردناک است که تعدادی از آن­ها بواسطه­ ی شدت آسیب­ های وارده و علیرغم همه ی تلاش­ ها، توانایی بازگشت به طبیعت را نداشته و نخواهند داشت. فراموش نکنیم که پروسه درمان، احیاء و بازپروری و به خصوص رهاسازی گونه­ های جانوری حیات­ وحش، تخصص و دانش مرتبط را می­طلبد و رهاسازی بدون نظر کارشناسی یا بدون شناخت دقیق از زیستگاه گونه یا زیرگونه مورد نظر یا سنجش ظرفیت زیستگاه  به طور قطع موفقیت­ آمیز نخواهد بود. ما موظف به رعایت کلیه اصول و ضوابط هستیم چرا که رهاسازی اگر ضابطه­ مند نباشد، نه ­تنها صحیح نیست بلکه در عین حال می­تواند منجر به تخریب و یا حتی آسیب جدی در زیستگاه جدید شود.»

photo_2017-06-21_11-48-39 photo_2017-06-21_11-49-16

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

دیدگاه شما چیست