طبیعت و محیط زیست

حفاظت مرز نمی‌شناسد

حفاظت طبیعت محیط زیست حیات وحش
نوشته شده توسط فرناز حیدری

بدون‌تردید ایجاد مناطق حفاظت‌شده با اکوسیستم‌های بکر و دست‌نخورده برای حفاظت از گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی امری حیاتی است اما شواهد امر نشان می‌دهد که همه گونه‌ها به طور اخص به این مناطق وابسته نیستند. بعنوان مثال یوزهای آسیایی که نوعی زندگی عشایری را پیشه کرده‌اند، از جمله بارزترین این مثال‌ها در کشور ما هستند. یوزهای آسیایی تنها در مناطق حفاظت‌شده یافت نمی‌شوند بلکه شواهدی از حضور آن‌ها در خارج از مناطق حفاظت‌شده نیز وجود دارد. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که یک پارک ملی یا یک منطقه حفاظت‌شده تا چه اندازه می‌تواند در حفاظت از یک گونه نقش داشته باشد؟

۱۴ سال تحقیق و گذر از مرزهای حفاظت
سارا کارپانتی استادیار کالج محیط­زیست و منابع طبیعی دانشگاه ویرجینیا تک  به مدت ۱۴ سال در پارک ملی رانمافانا ماداگاسکار (Ranmafana National Park) تحقیق و پژوهش انجام داد. دانشجویان پروفسور کارپانتی حدود ۵ سال پیش خلاصه­ ای از پژوهش‌های او را در مقاله­ ای در مجله طبیعت (Nature) چاپ کردند. پروفسور کارپانتی در تحقیقات خود به نکته‌ای قابل‌تعمق اشاره می‌کند، وی معتقد است که حفاظت از پارک‌های ملی بسیار برای گونه­ های گیاهی و جانوری حائز اهمیت است اما این تنها مرزهای یک پارک نیست که اهمیت دارد بلکه از نظر پروفسور کارپانتی برای حفاظت اصولی بایستی چندین بعد مختلف را مدنظر قرار داد.
پارک‌های ملی، مناطق طبیعی دست ­نخورده ­ای هستند که به منظور حفاظت از گونه ­های خاص حیات ­وحش تحت مقررات شدید و توسط دولت یا سازمان‌های محیط­زیست هر کشور مدیریت و نگهداری می­شوند. در حقیقت این پشتوانه قانونی است که حفاظت از این مناطق را آسان‌تر می­کند. هدف از تعریف چنین مناطقی آن است که با توجه به روند توسعه غیر قابل مهار انسانی، دست‌کم ۱۰ درصد از زمین‌های هر کشوری به عنوان الگو و نمونه ­ای از آن جغرافیای خاص حفظ شود.

اما سوال هنوز پابرجاست؛ آیا پارک‌های ملی می­توانند از تنوع ­زیستی حفاظت کنند؟
نظر به اینکه فعالیت­ های بشر به شدت سیستم‌های طبیعی را در معرض خطر قرار داده و بسیاری از گونه­ های حیات­ وحش هم با خطر انقراض مواجه هستند، لذا ۲۰۰ دانشمند از سرتاسر جهان بر آن شدند تا قطعات پازل تنوع ­زیستی جهان را در شرایط کنونی گردآوری کنند و از این طریق تصویر واضح ­تری از وضعیت محیط­ زیست ارائه دهند. پروفسور ویلیام اف لارنس از موسسه تحقیقاتی حاره­ای اسمیتسونین و پروفسور جیمز کوک از مرکز مطالعات زیست ­محیطی مناطق حاره­ ای، پروژه ­ای را تحت عنوان «ممانعت از نابودی تنوع ­زیستی در مناطق حفاظت‌شده جنگلی استوایی» ارائه کرده­ اند. در این تحقیق بیش‌ از ۳۰ گونه جانوری مختلف از پروانه­ ها گرفته تا شکارچیان بزرگ در مناطق حفاظت‌شده سرتاسر استوا از قاره آفریقا تا آسیا و آمریکا همگی به دقت مورد مطالعه قرار گرفتند.
پروفسور لارنس در مقاله­‌ خود اینطور می‌گوید که مناطق حفاظت‌شده نواحی حاره ­ای، درست همچون قایق‌هایی هستند که تعدادی از آن‌ها با غرق شدن فاصله زیادی ندارند. اما در عین حال همین قایق‌ها تنها امید برای حفاظت از جنگل‌های مناطق حاره ­ای و بقای تنوع ­زیستی منحصربفرد این نواحی می­ باشند. دانشمندان ظرف ۲ الی ۳ دهه اخیر به دقت این گونه­ ها را مورد مطالعه قرار داده و مشخص کرده‌اند که چطور تعداد این گونه­ ها در ظرف این مدت تغییر کرده است. تغییرات زیست­ محیطی نظیر جنگل­ زدایی­ های گسترده که می­تواند تهدید عمده ­ای برای ذخیره­ گاه‌های زیست کره باشد، در این مناطق به وضوح مشاهده می‌شود. دانشمندان در تحقیقات اخیر خود متوجه شده‌اند که مناطق حفاظت‌شده نواحی استوایی درست همچون آیینه می­توانند تهدیدات و تغییرات اعمال شده در محیط‌ های اطراف را به خوبی نشان دهند.
نقش پروفسور سارا کارپانتی در این تحقیقات، ارزیابی حرفه­ ای یکی از مناطق حفاظت‌شده ماداگاسکار بوده. وی پژوهش‌های خود را از سال ۱۹۹۸ آغاز کرده و در طرح خود بر ۲ مورد تمرکز کرده است: مورد اول تهدیداتی که پارک ملی و گونه­ های حیات ­وحش با آن‌ها مواجه‌اند و مورد دوم این مساله که تغییرات خارج از مرزهای یک پارک ملی چگونه می‌تواند بر حیات زیستی آن پارک اثر داشته باشد. این محقق کالج منابع طبیعی و محیط­ زیست، جمعیت گونه ­های مختلف شکارچی – گوشتخوار و میمون­ های پارک ملی رانمافانا را به عنوان شاخص مطالعات خود در نظر گرفت. کارپانتی در مقاله­ای که به مجله طبیعت ارائه داده، چنین می­گوید: « تحقیق حاضر یک ارزیابی جامع، منحصربفرد، به روز و صادقانه درباره نقش مناطق حفاظت‌شده در نگهداری از تنوع ­زیستی جنگل‌های حاره­ ای است. این پروژه عظیم با همکاری دانشمندان معتبر از سرتاسر دنیا محقق شده و هدف آن جمع­ آوری داده­ ها و نظرات در مورد نقش پارک‌های ملی و مناطق حفاظت شده در نگهداری تنوع­ زیستی می‌باشد.»

و اما پاسخ …
واقعیت امر این است که اغلب ذخیره ­گاه‌ها نقش موثری در حفاظت از اکوسیستم‌های تحت پوشش خود دارند. بیش از نیمی از این مناطق برای حفظ تنوع ­زیستی اولیه در حال مبارزه هستند. درختان کهنسال، شکارچیان بزرگ و پیر، بسیاری از حیوانات عظیم­ الجثه، پستانداران اولیه، ماهیان آب‌های آزاد، دوزیستان و بسیاری دیگر همگی از گونه­ های منحصربفرد جنگل‌های حاره­ ای هستند که این روزها بایستی برای بقای خود قدم‌های محکمی بردارند. محققین دریافتند که مناطقی که حفاظت از آن‌ها به درستی انجام نشده، بیشترین بار انقراض را بر دوش گونه­ های زیستی خود تحمیل کرده ­اند. تجاوز به حریم مناطق حفاظت‌شده از طرق مختلف انجام می­شود: ورود غیرقانونی، قطع درختان و شکار از عواملی هستند که تنوع­ زیستی را در معرض نابودی قرار ­می ­دهند. پروفسور کارپانتی و همکارانش اینطور جمع‌بندی کرده‌اند که با وجود همه این‌ها تنها حفاظت از مرزهای پارک مهم نیست بلکه هر تهدیدی حتی در خارج از مرزهای پارک و سایر مناطق حفاظت‌شده نیز می‌تواند در شکل‌گیری بحران نقش موثری داشته باشد.
به واقع این کوته‌نظری است که برای حفاظت از تنوع‌زیستی صرفاً بر مناطق حفاظت‌شده تکیه شود چرا که چنین باوری می‌تواند یک تناقض مهم در ذهن مردم ایجاد کند و آن تناقض این است که آیا تنها گونه‌ها و اکوسیستم‌های داخل مناطق حفاظت‌شده، حمایت شده هستند در حالی که اجازه هر گونه آسیب و تخریب به همان گونه‌ها و اکوسیستم‌ها در خارج از این مناطق وجود دارد. بدیهی است که نتیجه‌ی این تفکر به جز کاهش تنوع‌زیستی نخواهد بود. نباید فراموش کرد که دلیل بخشی از کاهش جمعیت گونه‌ها این است که بسیاری از آن‌ها می‌بایست در طول مرزهای مناطق حفاظت‌شده، مهاجرت و از این طریق به منابعی دست پیدا کنند که مناطق حفاظت‌شده به تنهایی نمی‌توانند آن‌ها را در اختیارشان قرار دهند. بعنوان مثال ببرها در کشور هندوستان، اکثراً پناهگاه‌های حفاظت‌شده خودشان را ترک می‌کنند تا در محیط‌ هایی که اتفاقاً تسلط انسان‌ها در آن‌ها ملموس است، شکار کنند.
در نتیجه این یک واقعیت است که مناطق حفاظت‌شده کوچک‌تر، هر چقدر که بیش‌تر به زمین‌های همجوار غیرحفاظت‌شده وابسته باشند، مدت طولانی‌تری هم می‌توانند از تنوع‌زیستی حفاظت کنند. بدین‌ترتیب مناطق حفاظت‌نشده بالاخص آن مناطقی که درست در خارج از مرزهای مناطق حفاظت‌شده هستند، برای حفاظت کلی حیاتی‌تر هستند. در نتیجه سازمان‌های دست اندر کار امر حفاظت باید بدانند که ارائه راهکارهای پیشرفته برای مناطق حفاظت‌نشده نیز حیاتی است چرا که حتی بر اساس خوش‌بینانه‌ترین پیش‌بینی‌ها، بیش از ۸۰ درصد از خشکی‌های جهان در خارج از مناطق حفاظت‌شده واقع شده‌اند. مناطق حفاظت‌نشده عبارت هستند از زمین‌های دولتی و خصوصی که در وهله نخست برای چرا و الوارکنی مدیریت شده‌اند؛ پس از آن سایر منابع بهره‌برداری‌‌شده مانند زمین‌های کشاورزی با مالکیت خصوصی و عرصه‌های شهری به شدت دستکاری شده هستند و بعد از آن‌ نیز اقیانوس‌ها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و سایر سیستم‌های آبی می‌باشند که به منظور تولید غذا دیربازی است که مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

دیدگاه شما چیست