فلسفه و تاریخ علم

شرودینگر و کشف دوردست های شگرف

erwin-schrodinger
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

اروین شرودینگر یکی از مشهورترین و بزرگترین فیزیکدانان قرن بیستم بوده است. اگرچه در بین عموم مردم ، اینشتین به عنوان مشهورترین چهره علمی در فیزیک شناخته می شود اما نباید فراموش کنیم که وزن و تاثیر فیزیکدانان و متفکرانی نظیر نیلز بوهر و ورنر هایزنبرگ و دیراک و شرودینگر به هیچ عنوان کمتر از اینشتین نبوده است. یکی از مهمترین کارهایی که مورخان علم می توانند انجام دهند گردآوری مکاتبات دانشمندان است و جمع آوری آثار آنهایی که نظریات علمی انقلابی شان دنیای علم را تکان داده است. گردآوری و بررسی نامه ها و مکاتبات دانشمندان به مورخان علم کمک می کند که رد پای توسعه و شکل گیری نظریه های علمی را زیر ذره بین بگیرند و دریابند که یک نظریه چگونه در ذهن یک دانشمند شکل می گیرد. شرودینگر نیز مانند بسیاری از دانشمندان قرن ۲۰ با دوستان و همکاران دانشمند خود مکاتبات فراوان داشت. در برخی از این نامه ها صرفا مسایل علمی مطرح شده است. مسایلی که از نظر تاریخی در زمان نگارش نامه ها هنوز به شکل رسمی منتشر نشده بودند اما در جریان تبادل نامه ها می توان آن ها را پیدا کرد. از بین این نامه ها می توان فرایند شکل گیری و توسعه نظریات را مورد بررسی قرار داد و چه بسا بدون وجود این مکاتبات ، هرگز به روند شکل گیری نظریات علمی به خصوص در فیزیک قرن بیستم پی نمی بردیم.
به همین جهت، مورخان علم، اسناد و آرشیو مکاتبات دانشمندان را با دقت فراوان گردآوری و نگهداری می کنند. این مساله درباره مکاتبات و نامه های فیزیکدان بزرگ، اروین شرودینگر نیز صادق است. متاسفانه بسیاری از نامه های شرودینگر گم شده است. به خصوص نامه هایی مربوط به نخستین سال های فعالیت علمی او. به تدریج با شهرت بیشتر او در جامعه علمی می توان به وضوح دید که تعداد نامه های موجود و به جا مانده از شرودینگر نیز بیشتر می شود. به ویژه در زمان شکل گیری نظریه های مکانیک موجی که در این دوران تعداد نامه های رد و بدل شده او و سایر دانشمندان به شدت افزایش پیدا می کند. در حدود ۲۹۴ نامه شرودینگر و مکاتباتی که او در آن زمان با ۳۴ نفر از همکاران و دوستان خود داشته است در قالب یک کتاب گردآوری شده است. کتابی که منبع مطالعاتی ارزشمندی برای بررسی روند توسعه فیزیک جدید در قرن بیستم در اختیار پژوهشگران تاریخ علم می گذارد.

schroedinger-familie-2

شرودینگر در سنین جوانی

بخشی از این نامه ها به ضمیمه کتاب های شرودینگر به عنوان میراث او در خانه ی دخترش Ruth Braunizer در اینسبروک به جا گذاشته شده بود. شهری در نزدیکی آلپباخ Alpbach یعنی همان جایی که شرودینگر در ۵ سال آخر عمرش اغلب در آنجا به سر برده بود. سایر دستنوشته ها و نوشته های حاشیه ای شرودینگر بر کتاب هایش عموما در کتابخانه مرکزی فیزیک در وین نگهداری می شود و نامه های دیگر او نیز در سراسر جهان پراکنده شده بود. در دهه ۶۰ میلادی برای گردآوری منابع تاریخی مطالعه در زمینه شکل گیری فیزیک کوانتومی پروژه ای به سرپرستی توماس کوهن مورخ مشهور علم پایه گذاری شد. کوهن و همکارانش در ابتدا لیستی از ۲۸۰ دانشمند را جمع آوری کردند که در اوایل دهه ۳۰ میلادی در شکل گیری نظریه کوانتومی نقش داشتند. سپس به برقراری ارتباط با موسسات و مراکز پژوهشی  و همچنین شخصیت های مطرح در قید حیات اقدام کردند و تلاش کردند همه منابع موجود و رخدادهای تاریخی این سالها را گردآوری کنند. همه این منابع تاریخی به دلیل اهمیت تاریخی که داشتند در جایی قابل اطمینان حفاظت شدند و از روی آنها عکس و فیلم نیز برداشته شد. در حدود ۱۷۵ مصاحبه با ۹۵ نفر از دانشمندان دخیل در مکانیک کوانتومی انجام شد و از آنجایی که شرودینگر در سال ۱۹۶۱ درگذشته بود بهترین منبع شاید مصاحبه با همسر او یعنی Annemarie بود.
توماس کوهن و همکارانش جان هایلبورن John L. Heilbron و پاول فورمن Paul Forman و لینی آلن  Lini Allen همه داده های گردآوری شده را در یک کاتالوگ گردآوری کرده و در سال ۱۹۶۷ با عنوان منابع تاریخ فیزیک کوانتومی Sources for History of Quantum Physics در یک جا جمع کردند.

 

Erwin-Schroedinger-126th-birthday-126-Geburtstag-Schroedinger

اروین شرودینگر در سال ۱۹۵۰

بعدها این پژوهش تاریخی در دفتر تاریخ علم و فناوری دانشگاه کالیفرنیا در برکلی منتشر شد. انبوهی از پژوهش های تاریخی که بعدها در دانشگاه های مختلف انجام شد بر اساس این منابع تاریخی صورت گرفت. از بین انبوهی از نامه ها و مکاتبات شرودینگر به ویژه ۲۱ نامه او با پلانک و اینشتین و لورنتس در خصوص مکانیک موجی از اهیمت فراوانی برخوردارند. در بین این نامه ها می توان شکل گیری مکانیک موجی و همچنین روند شکل گیری مساله گربه شرودینگر را دنبال کرد و دریافت که چرا و چگونه ایده ی آزمایش ذهنی گربه شرودینگر در ذهن او شکل گرفته است. بررسی روند شکل گیری نظریه های علمی به مورخان و فیلسوفان علم کمک می کند تا دریابند که اساسا نظریه های علمی چگونه توسعه پیدا می کنند و مورد قبول جامعه علمی قرار می گیرند.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست