فلسفه و تاریخ علم

چرا مدل بطلمیوسی قرن‌ها دوام آورد؟

ptolemy
نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

بطلمیوس یا به زبان یونانی Κλαύδιος Πτολεμαῖος  اخترشناس یونان باستان بود که ظاهرا و بر اساس شواهد تاریخی در اسکندریه واقع در مصر زندگی می کرده است. او در سال ۱۴۰ پیش از میلاد تمام دانش ستاره شناسی را که تا آن زمان در عهد باستان وجود داشت را گردآوری و در کتابش یعنی المجسطی منتشر کرد. این کتاب ۱۳ جلدی دربرگیرنده اندیشه ها و نظریات ستاره شناسان و فیلسوفان و ریاضیدانان بزرگی مانند ارسطو و فیثاغورس (فیثاغورث) Πυθαγόρας و ابرخس و سایرین بود که ایده های خود بطلمیوس را نیز منعکس می کرد. این کتاب دقیقا همان چیزی است که امروزه به مدل یا دیدگاه بطلمیوسی شهرت دارد. از نگاه ارسطو زمین در فضا ساکن بود و در مرکز کیهان قرار داشت. فیثاغورس زمین را کروی می دانست و ابرخس مفهوم فلک تدویر را (همانطور که درباره خورشید به کار می رود) مطرح کرد.  آنچه که بیش از هر چیز توجه بطلمیوس را به خود جلب کرد  این بود که به نظر می رسید سیارات در برابر زمینه ی ستارگان حرکت رجعی (حرکت به سوی غرب) دارند. بطلمیوس این نظر را مطرح کرد که هر سیاره فلک تدویری دارد که مرکز آن در امتداد مدار بزرگتری به نام فلک حامل حرکت می کرد. پرسش اینجاست که آیا دیدگاه بطلمیوسی می تونست حرکات اجرام آسمانی را توصیف کند؟ آیا با رصدهای آن زمان سازگار بود؟ آیا می توانست  محل رصد بعدی هر سیاره را پیش بینی کند؟ پاسخ به این پرسش می تواند اینطور باشد: در محدوده دقت معین و مشخصی، بله!  در آن زمان رصدهایی انجام نمی شد که مدل بطلمیوسی را بی اعتبار کند. اما با گذشت زمان مشخص شد دقتی که بتواند موضع یک سیاره را پیشگویی کند کافی نبوده است. غالبا لازم می شد تصحیح اندکی انجام شود. بعدها این تصحیح به قدری زیاد شد که مدل بطلمیوسی دیگر اسباب زحمت فراوان می شد و نامناسب جلوه می کرد.

با این وجود، دیدگاه بطلمیوسی در حدود ۱۳۰۰ سال دوام آورد . گاهی این پرسش مطرح می شود چطور ممکن است که نظریه ای که بر یک اندیشه نادرست بنا شده بود توانست این مدت طولانی پابرجا باقی بماند. در واقع باید گفت که نظام بطلمیوسی یکی از آخرین نظام هایی بود که از عصر کلاسیک علوم طبیعی و فلسفه سر برآورد. جانشین قدرت یونان، امپراطوری مقتدر روم بود که در زمان بطلمیوس به تدریج رو به انحطاط می رفت. در روابط قرن ۵ میلادی قبایل بربر شمال و اندالها، ویسگوتها و سایر قبایل به روم حمله کردند. غارت و چپاول ناشی از این  هجوم ، بخش بزرگی از فرهنگ کلاسیک و آثار هنری و ادبیات اروپا را نابود کرد. این دوره تاریخی را به نوعی می توان عصر تاریکی قرون وسطی نامید. اما زمانی که در سال ۶۴۲ میلادی شهر اسکندریه با هجوم اعراب تصرف شد فرهنگ و علم که از مشخصه های این شهر به شمار می  رفت حفظ شد. ترجمه های کتاب بطلمیوس یعنی المجسطی به زبان عربی در میان دانشمندان بغداد که در آن زمان به مرکز علم و دانش تبدیل شده بود به شدت طرفدار پیدا کرد. بعدها اعراب ، نهضت ترجمه را پیش  گرفتند و به خصوص در ریاضیات و علوم، آثار بسیاری را ترجمه و مطالعه کردند. در عصر آلفونس دهم پادشاه کاستیل (شمال اسپانیا) دوران جدیدی در علم نجوم آغاز شد.  آلفونس دهم  در سال ۱۲۲۲ میلادی گروهی را مامور کرد تا حرکت ماه و خورشید و سیارت را تشریح کنند. در این زیج های آلفونسی انتقال نفوذ یونان از طریق  المجسطی بطلمیوس به وضوح قابل مشاهده است.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست