طبیعت و محیط زیست

پارک ملی دونیانا اسپانیا، نگینی در صنعت توریسم اسپانیا

پارک ملی اسپانیا
نوشته شده توسط فرناز حیدری

پارک ملی دونیانا (Parque Nacional de Doñana) یک ذخیره گاه طبیعی در منطقه خودمختار آندلس (Andalucia) واقع در جنوب اسپانیا است که کل مساحت آن در حدود ۵۴۳ کیلومترمربع و مساحت منطقه حفاظت شده اش معادل ۱۳۵ کیلومترمربع تخمین زده شده است. این پارک ملی منحصربفرد را می توان مجموعه ای از تالاب‌ها، نهرهای کم عمق، تپه های شنی ثابت و متحرک، پوشش جنگلی خاص مدیترانه ای و دِلتا توصیف کرد. زهکشی مستمر آب تالاب‌ها بالاخص برای مصارف کشاورزی و توسعه تسهیلات گوناگون در خلال سالیان متمادی زخم‌های زیادی را بر پیکر این مجموعه وارد ساخته است اما واقعیت این است که رگ‌های حیات در این اکوسیستم منحصربفرد هنوز بی وقفه می تپد. نام این پارک ملی برگرفته از نام دونیا آنا دِسیلویا ای مندوزا (Doña Ana de Silva y Mendoza) همسر دون آلونسو پرز دِ گوسمن (Don Alonso Pérez de Guzman) هفتمین دوک مدیناسی دونیا(Medina Sidonia) یکی از فرماندهان ارشد ارتش اسپانیا در قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی است. پارک ملی دونیانا یکی از زیست بوم‌های منحصربفرد در کل اروپا است اما در عین حال نباید فراموش کرد که این پارک شباهت‌های خارق العاده ای هم به پارک ملی منطقه ای کاماراژ (Camarague) واقع در دلتای رودخانه کاماراژ کشور فرانسه دارد و درست به همین دلیل است که در اکثر منابع از این دو پارک ملی طبیعت تحت عنوان دوقلوهای اروپایی یاد می شود.

ارزش‌های بین المللی پارک ملی دونیانا
پارک ملی دونیانا یکی از مناطق حفاظت شده بین المللی است که بعنوان الگو و به جهت پیاده سازی طرح‌های حفاظتی زیست محیطی در کشور اسپانیا بسیار مورد توجه قرار گرفته. این پارک در سطح قاره اروپا بعنوان یک پارک طبیعت مطرح شناخته شده و علت این شهرت را نیز بایستی از چند جهت مورد بررسی قرار داد: نخست آنکه دامنه تعارضات و تهدیدات انسانی در این پارک چه در گذشته و چه در زمان حال کم نبوده و نیست. اما از طرف دیگر راهکارهای مدیریتی نوآورانه ای در این منطقه اتخاذ شده که می توان آن را الگویی مناسب جهت پیاده سازی در سایر مناطق حفاظت شده عنوان کرد. مدیران پارک در خلال سال‌های اخیر تمام تلاش خود را بکار بسته اند تا با استفاده از ارزش‌های بین المللی این مجموعه، جایگاه آن را در صنعت اکوتوریسم ارتقاء بخشند. تجارب جهانی موید آن است که جذب سرمایه ناشی از حضور گردشگران، می تواند تا حد زیادی در آگاه‌سازی و ضمناً رفع تعارضات انسانی موثر باشد.
این منطقه تنها یک پارک ملی یا یک منطقه حفاظت شده نیست بلکه در عین حال یک رامسر سایت، یک ذخیره گاه بیوسفر، یک میراث جهانی یونسکو و یک منطقه حفاظت شده خاص تحت پوشش اتحادیه اروپا است.
رامسر سایت اشاره به منطقه ای طبیعی تالابی دارد که تحت پوشش قدیمی ترین معاهده بین المللی به نام کنوانسیون رامسر است. این کنوانسیون با موضوع حفاظت از طبیعت و تنوع زیستی تالابی یکی از شناخته-شده ترین و مهم‌ترین معاهدات زیست محیطی معتبر در سطح جهان است.
ذخیره گاه بیوسفر منطقه ای تحت مدیریت برنامه موسوم به انسان و کره مسکون (Man and Biosphere Reserve) است. این برنامه که در سال ۱۹۷۱ م. یا ۱۳۵۰ ه.ش. توسط یونسکو و به منظور ایجاد نزدیکی میان طرح‌های مدیریتی، حفاظتی و آموزشی و تحقیقی پایه گذاری شد را می توان برنامه ای فوق العاده ارزشمند توصیف کرد چرا که تلاش کرده تا در عین حفاظت از اکوسیستم‌های گوناگون، امکان بهرهبرداری پایدار از آن‌ها را نیز فراهم سازد.
میراث جهانی یونسکو (World Heritage Site) اشاره به مکان‌های طبیعی و فرهنگی ثبت شده در یونسکو دارد که بر اساس کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی، به تمام انسان‌ها فارغ از نژاد و ملیت تعلق دارند وحفاظت و نگهداری آن‌ها به طور مشخص بایستی توسط دولت‌ها انجام شود. لازم به یادآوری است که کشور اسپانیا هم اکنون با ۴۴ اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو یکی از پیشتازان حفاظت از عرصه های فرهنگی و طبیعی است و پارک ملی دونیانا یکی از اعضاء کوچک اما بسیار مهم این مجموعه است.
منطقه حفاظت شده خاص تحت پوشش اتحادیه اروپا (European Community Special Protection Area) نیز به منطقه ای اطلاق میشود که مستقیماً توسط بخش اجرایی حفاظت از پرندگان وحشی اتحادیه اروپا مدیریت و حفاظت می شود.

تعارضات انسانی در دونیانا با توریسم مدیریت می شود
چنانچه پیش‌تر بیان شد، پارک ملی دونیانا یکی از شناخته شده ترین پارک‌های ملی اروپا است که سالانه از صدها هزار گردشگر دوستدار طبیعت میزبانی می کند. این پارک از نظر فون جانوری پذیرای ۸ گونه ماهی، ۱۰ گونه دوزیست، ۱۹ گونه خزنده، ۳۰ گونه پستاندار و ۳۶۰ گونه پرنده است. پارک طبیعت ۵۴ هزار هکتاری دونیانا از نظر حفاظتی کلاً در سطح مطلوبی قرار دارد اما نباید فراموش کرد که تهدیدات و تعارضات انسان‌محور گوناگونی نیز در آن به چشم می خورد. توسعه کشاورزی، چرای بی رویه دام، تعارضات ناشی از فعالیت‌های انسانی، شکار و بهره برداری غیرقانونی از گونه های نادر گیاهی و جانوری را می توان از جمله مهم‌ترین مشکلات در این منطقه عنوان کرد. اما در هر صورت این مجموعه بعنوان زیستگاه برخی از جمعیت‌های مهم و نادر خصوصاً تعدادی از گونه های جانوری در معرض خطر انقراض بشدت مورد توجه محققان، پژوهشگران و گردشگران دوستدار محیط¬زیست در سطح بین المللی قرار دارد.
لینکس اسپانیایی، عقاب آدالبرتز، اردک مرمری، اردک سرسفید، کرکس سیاه و کورکور حنایی از جمله گونه های در معرض خطری هستند که جمعیت‌های با ارزشی از آن‌ها هنوز در این منطقه به چشم می خورد. زادآوری کلونی‌های مختلفی همچون مرغابی‌ها، حواصیل ها، اگرت ها و اردک‌های روی آب چر هر ساله جمع کثیری از گردشگران پرنده نگر را به این منطقه می کشاند و حضور آن‌ها نویدی برای رونق کسب و کار جوامع محلی است. مدیران در این مجموعه تلاش دارند تا تعارضات انسانی را نه با حربه محدودیت و ممنوعیت ورود گردشگر بلکه بالعکس با حضور مستمر اما مدیریت شده توریسم هدایت و کنترل نمایند. دست اندرکاران این مجموعه باور دارند که حضور گردشگران داخلی و خارجی و گردش مالی ناشی از آن نه تنها انگیزه مردم محلی را برای حفاظت از این منطقه بیشتر خواهد کرد بلکه حتی می تواند بعنوان الگویی در سایر مناطق حفاظت شده نیز مورد استناد قرار گیرد.

ارزش‌گذاری نگین ارزشمند طبیعت اروپا
مهم‌ترین شاخصه های حفاظتی گردشگری پارک ملی دونیانا را شاید بتوان در موارد ذیل خلاصه کرد:
• پارک طبیعت دونیانا بعنوان یک منطقه حفاظت شده و یکی از سایت‌های ثبت شده در میراث یونسکو نه تنها ارزش ملی بلکه در عین حال ارزش جهانی دارد.
• از آنجایی که این پارک در منتهی الیه شرقی حوضه آبخیز رودخانه مشهور گوادالکیویر (Guadalquivir) واقع شده است لذا وضعیت اقلیمی و زیستی آن بشدت از این حوضه آبخیز تاثیر می پذیرد. رودخانه گوادالکیویر به طول تقریبی ۶۵۷ کیلومتر، پنجمین رودخانه بزرگ در شبه جزیره ایبری و دومین رودخانه بزرگ در کل کشور اسپانیاست. ایبری، شبه جزیره ای واقع در جنوب غربی اروپا است که کشورهای اسپانیا، پرتغال، فرانسه، آندورا و جبل الطارق را دربرمی گیرد. آندورا نیز کشوری مستقل در حدفاصل کشور فرانسه و اسپانیا واقع در کوه‌های پیرنه است که درآمد عمده آن از صنعت گردشگری تامین می شود. رودخانه زیبای گوادالکیویر یکی از زیست بوم‌های ارزشمند اروپا است که از روستایی به نام کسادا (Quesada) سرچشمه گرفته و در نهایت به خلیج کادیز (Cadiz) و اقیانوس آتلانتیک منتهی می شود. این رودخانه منحصربفرد در بخش‌های انتهایی خود بیش‌تر از میان زمین‌های پست و کم ارتفاع تالابی اسپانیا موسوم به (Las Marismas) گذر می کند. پارک ملی دونیانا در همین بخش انتهایی واقع شده یعنی در حقیقت رودخانه گوادالکیویر همچون خط کشی مرزهای این پارک را مشخص می سازد.
• تنوع گیاهی در پارک ملی دونیانا در نوع خود کم نظیر است و این تنوع گیاهی بهترین پشتوانه برای حضور گونه های مختلف جانوری خصوصاً پرندگان است.
• زمین‌های پست تالابی اطراف رودخانه گوادالکیویر و تپه های شنی ثابت و گاهاً متحرک این مجموعه زیستگاهی ایده آل را برای انواع مختلف پرندگان پدید آورده اند.
• پارک ملی دونیانا بعنوان زیستگاه بیش‌تر از ۵۰۰ پرنده در معرض خطر یکی از مهم‌ترین کریدورهای حفاظتی اروپا است. این منطقه را می توان پل ارتباطی پرندگان مهاجر توصیف کرد چرا که اکثر پرندگان در فصل مهاجرت بدان پناه می آورند و پس از کسب انرژی لازم بار دیگر سفر پرماجرای خود را از سر می گیرند. در حقیقت دونیانا ایستگاه آخر در قاره اروپا است. جالب است بدانید که هر ساله بیشتر از نیم میلیون پرنده مهاجر برای زمستان گذرانی به این منطقه وارد می شوند.

پرنده نگری راهی موثر برای جذب گردشگر
از میان تمام مخلوقات کره خاکی که ما زندگی را به نوعی با آن‌ها تقسیم می کنیم، پرندگان همیشه یکی از مشهورترین گروه ها بوده اند. پرندگان یکی از عناصر عمده اغلب اکوسیستم‌های جهان به شمار می‌روند. تنوع گونه‌ای، مهاجرت‌های طولانی، زیبایی فوق العاده، رفتارهای اجتماعی خیره کننده و مهم‌تر از همه پرواز بی نظیر آن‌ها سبب گردیده تا روز به روز تعداد دوستداران شان در جهان افزون گردد. به استثنای علم پرنده شناسی، راه دیگری نیز برای لذت بردن از پرندگان وجود دارد: پرنده نگری. پرنده شناسی شاخه ای از جانورشناسی است که به مطالعه زندگی پرندگان می پردازد اما پرنده نگری نوعی فعالیت تفرجی به منظور مشاهده و بررسی پرندگان در طبیعت است. لذت بردن از مشاهده پرندگان در طبیعت که از اولویت های این بخش خاص از صنعت اکوتوریسم است، سبب گردیده تا امروز بیش‌تر از گذشته بدین مساله در پارک‌های ملی و مناطق حفاظت شده پرداخته شود.
حضور پرندگان را می توان در کشورهای اروپایی بالاخص اسپانیا خارق العاده و متفاوت توصیف کرد چرا که این کشور به نوعی حکم پل ارتباطی میان آفریقا و اروپا را دارد. مطالعات نشان می دهد که پرندگان مهاجری که از غرب و مرکز اروپا به سمت غرب آفریقا راهی می شوند، اغلب از اسپانیا عبور می کنند. زیستگاه های ساحلی شرق اسپانیا و سواحل مدیترانه از جمله در کاتالونیا، والنسیا، مورسیا و شرق آندلس را می‌توان مهم‌ترین گذرگاه های پرندگان در این کشور توصیف کرد.
پارک‌های ملی و طبیعی یکی از مهم‌ترین ابزارهای جذب گردشگر در کشور اسپانیا هستند و در این میان جایگاه پارک‌هایی نظیر دونیانا که گونه های منحصربفردی همچون شاه باز، پرستوهای دریایی کوچک، غازهای پیشانی سفید، اردک‌های سرحنایی، اردک‌های نوک پهن، سنقرهای تالابی، حواصیل‌های ارغوانی و اردک‌های سرسفید را میزبانی می کند، نسبت به سایرین رفیع و ارجح تر است. پارک ملی دونیانا را می توان یکی از پرطرفدارترین سایت‌های پرنده نگری در کشور اسپانیا قلمداد کرد چرا که هر ساله بیش‌تر از ۵۰۰ هزار پرنده در این ذخیره گاه طبیعت مشاهده و ثبت می شود. در وبسایت رسمی این پارک، عبارتی جالب خطاب به گردشگران طبیعت و پرنده نگرها نوشته شده: «در هر نقطه از این پارک می توان پرنده ای را مشاهده و زیرنظر گرفت، مهم نیست که شما یک پرنده شناس باشید یا یک پرنده نگر یا حتی یک گردشگر ساده؛ پرندگان در هر نقطه از این پارک شما را به سادگی شگفت زده خواهند کرد.» جذب توریسم پرنده نگر در نقاط مختلف دنیا مستلزم یکسری فاکتورهای خاص از جمله غنای زیستی و حضور گونه های شاخص پرندگان می باشد که دونیانا بدون تردید از این نظر خارق العاده و متفاوت است.

تپه های شنی متحرک و ثابت عاملی دیگر برای جذب گردشگر
همانطور که پیش‌تر نیز اشاره شد، پارک ملی دونیانا در کناره شرقی رودخانه گوادالکیویر واقع شده است. زمین و خاک این پارک در اصل حاصل رسوبات کواترنر است. دوره کواترنری یکی از دوره های مشهور زمین شناسی است. در این دوره خاص بسیاری از مناظر طبیعی امروزی زمین شکل گرفتند. تغییرات آب و هوایی، تکامل و تنوع آثار گیاهی و جانوری را می توان از جمله مهم‌ترین شاخصه های این دوران بحساب آورد. رسوبات پارک ملی دونیانا در حقیقت نوعی رسوبات زمین شناسی خاص متعلق به کم‌تر از ۲.۶ میلیون سال پیش است که البته به اشکال مختلف در این منطقه قابل رویت است. این رسوبات منحصربفرد تاریخی در دونیانا بیش‌تر به شکل تپه ماهورهای شنی نمود یافته اند. این گروه از تپه ها که گاه ثابت و گاه با سرعت بالا در حال حرکت هستند، یکی از مهم‌ترین جاذبه های گردشگری منطقه به شمار می روند. کاج چتری (los pinos piñoneros) یکی از گونه هایی است که در تپه های ثابت رشد قابل ملاحظه ای دارد. تپه ماهورهای شنی با کاج‌های چتری یکی از مناظر ایده آل برای عکاسان طبیعت و حیات وحش است. یک گونه گیاهی مدیترانه ای بومی موسوم به کَبَر (Meloncillo) نیز در این منطقه می روید که در اصل نمونه ای منحصربفرد از پوشش گیاهی قاره اروپا است. کبر نوعی گیاه بوته ای است که عمر آن گاه بالغ بر ۳۰ سال است. طرح‌های تحقیقاتی متعددی هم اکنون در این منطقه بر روی این گونه خاص در دست انجام است. محققان در تلاش هستند تا تهدیدات زیست محیطی را که بقای این گونه را به مخاطره انداخته اند، تاحدامکان کاهش دهند. حضور کولی ها و جوامع محلی که هر ساله از جاده های خاکی این پارک گذر می کنند، یکی از این دست تهدیدات است که دست اندرکاران تلاش کرده اند تا از طریق مدیریت پایدار آن را اصلاح و ساماندهی نمایند. مدیران پارک ملی دونیانا در خلال سال‌های متمادی بدین جمع بندی رسیده اند که اگر امکان نزدیکی بیش‌تر گردشگران را با جوامع محلی فراهم سازند، نه تنها می توانند سرمایه لازم برای طرح‌های تحقیقی و مدیریتی را کسب کنند بلکه حتی می توانند حساسیت جوامع محلی را نیز نسبت به حفاظت از گونه های ارزشمند افزایش دهند. بدیهی است که این روش در نهایت به حفاظت پایدار از یک منطقه حفاظتشده منجر خواهد شد.

پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا پارک ملی اسپانیا

منابع:

http://www.birdwatching-spain.com/cubic/ap/cubic.php/doc/Birdwatching-at-Donana-National-Park-354.html

http://whc.unesco.org/en/list/685/

The book of ¨Doñana, Patrimonio de la humanidad¨ Penned by Alberto Larramendi, publicado por REPSOL, S.A. 1994 Madrid 

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

دیدگاه شما چیست