طبیعت و محیط زیست

روز جهانی پرندگان مهاجر

نوشته شده توسط فرناز حیدری

امروز مورخ ۲۰ اردیبهشت، روز جهانی پرندگان مهاجر است. هدف از ثبت چنین روزی بعنوان یک روز جهانی، ایجاد همدلی و مشارکت به منظور حفاظت از پرندگان مهاجر عنوان شده است. پرندگان مهاجر هر ساله میلیون‌ها نفر را در بهت و شگفتی فرو می­برند. پروازهای زمان­بندی شده و اغلب طولانی آن‌ها که بصورت دسته­ جمعی و یا انفرادی انجام می­شود، یادآور تغییر فصل و سیر منظم طبیعت است. این مخلوقات وقت ­شناس از روی غریزه مهاجرت می­کنند. در برخی از گونه­ ها، پرندگان بالغ و جوان‌ترها جداگانه مهاجرت می­کنند اما برنامه سفر جوان‌ترها اغلب بر اساس یک زمان خاص و در مسیرهای مشخص انجام می­شود. برخی از پرندگان در فصل مهاجرت در دسته­ جات متعدد گردهم آمده و با یکدیگر عازم سفر می‌شوند، برخی دیگر نیز نظیر آخرین بازمانده جمعیت غربی درنای سیبری بار سفر را به تنهایی بر دوش می­کشند.

مهاجران در ایران
سسک­ ها از جمله پرندگان کوچکی هستند که پیش از مهاجرت وزن بدن خود را دو برابر می­کنند. سسک چیف­چاف که در ایران به صورت نیمه مهاجر و در جمعیت‌های نسبتاً فراوان دیده می­شود، یک نوع پرنده حشره ­خوار است که زمستان‌ها در ایران پراکندگی زیادی دارد و تابستان‌ها نیز در تعداد کم‌تر مشاهده می­شود. این مهاجر کوچک را حتی می­توان در همین شهر تهران و در هر جا که بوته یا درختی باشد، جستجو کرد. تحقیقات نشان داده که سسک‌ها قبل از آغاز مهاجرت‌شان به وفور از شته­ ها و میوه­ های غنی حاوی قند تغذیه می­کنند تا بر ضخامت لایه­ های چربی بدن‌شان بیفزایند. پرواز مهاجرتی توأمان این پرنده کوچک ۱۱ سانتی می­تواند چهار روز به درازا بینجامد. پرستو­ها نیز از مهاجران بنام هستند که تابستان‌ها در ایران به وفور دیده می­شوند اما زمستان‌ها مهاجرت کرده و تنها تعداد اندکی از آن‌ها آنهم در منتهی­ الیه جنوب کشور باقی می­مانند. “بازگشت پرستوها برای ما ایرانیان نوید بهار است.”
این روزها اگر به بالای سر خود نگاهی بیندازید، فریادهای شادی‌بخش بادخورک‌ها یا همان پرستوها را می‌شنوید که در اوایل و ساعات پایانی روز، سبکبال توده‌های هوا را شکافته و غوغاسالارانه بدین سمت و بدان سو می‌روند. کلینیک تخصصی حیات‌وحش پارک پردیسان هر ساله در روزهای آغازین سال، میزبان تعداد کثیری از این پرندگان آسیب‌پذیر است که به نوعی آسیب دیده‌اند و بخت و اقبال بلندپروازی را از دست داده‌اند.
یکی دیگر از مهاجرین عبوری کشور ما چلچله ­های دمگاه سفید و از خویشاوندان پرستوها هستند. چلچله­ های دمگاه سفید و پرستوها روزها مهاجرت می­کنند و در حین سفر از حشرات تغذیه می‌کنند. بایستی به خاطر داشت که برخی از پرندگان نظیر سسک تاج طلایی شب­ هنگام را برای مهاجرت ترجیح می­دهند. با فرا رسیدن موسم پاییز نیز پرستوها و چلچله­ های دمگاه سفید در دسته ­جات متعدد گردهم آمده و دسته ­جمعی به سمت نواحی گرم‌تر و در نهایت آفریقا مهاجرت می­کنند.
لک­ لک‌های سفید، اکراس­های آفریقایی، اکراس­های سیاه، کفچه نوک‌ها، درناها، درنای سیبری، فلامینگوها، پلیکان‌های سفید و خاکستری که همگی از گونه­ های ثبت شده در کشور ما هستند؛ مهاجرانی با بال‌های به نسبت بزرگ هستند. به عنوان مثال پلیکان پاخاکستری با وزن تقریبی ۹ تا ۱۵ کیلوگرم، بال‌های بزرگی دارد که فاصله دو سر آن‌ها از هم به سه و نیم متر می­رسد. این پرنده در هر جایی فرود نمی‌آید چرا که باندپروازی قریب به چندین ده متر نیاز دارد. پرندگان درشت جثه مانند پلیکان مجبورند که انرژی زیادی را صرف بال زدن کنند تا خود را به ارتفاع مناسب برسانند. راه­ حل این پرندگان برای ذخیره انرژی در زمان مهاجرت استفاده از تکنیکی مشابه تکنیک هواپیماهای رادارگریز است. آن‌ها اغلب ارتفاع پروازشان را از طول بال‌ها کم‌تر کرده تا بتوانند راحت­تر تغییرات در الگوی جریان هوای اطراف بال­ها را مهار کنند. پرواز گروهی به شکل عدد هفت (۷)، بهره ­گیری از جریان رو به بالای هوا به واسطه نیروی پرواز پرنده اول گروه، اوج گرفتن بر روی ستون‌های حرارتی و در نهایت استفاده از استراتژی اوج دینامیک که امکان پرواز بدون بال زدن و صرف انرژی مازاد را مهیا می­کند؛ همه از جمله تکنیک‌های خاص این پرندگان در هنگام مهاجرت‌های طولانی و پروازهای ۲۴ ساعته در ارتفاعاتی قریب به ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ متر است.

اهمیت روز جهانی پرندگان مهاجر
مهم‌ترین هدف برگزاری روزهایی از این دست، نقش پررنگ آن‌ها در طرح‌های حفاظتی است. شعار روز جهانی پرندگان مهاجر امسال «دنیای سالم برای پرندگان مهاجر و انسان‌ها» است. ما به طور مستمر تصاویر دردناکی نظیر آلباتروس‌های به دام افتاده در میان حلقه‌های پلاستیک، پرندگان مهاجری که به هر علت پلاستیک یا جسم نامتعارفی بلعیده‌اند و … را می‌بینیم و از کنار آن‌ها تنها با تاسف گذر می‌کنیم اما سوال اینجاست که دقیقاً چه زمانی قرار است که برای این وضعیت نامتعارف راه‌حلی اندیشیده شود؟ شاید برگزاری روزهایی اینچنین یادآور خوبی است از نقش پررنگ ما در یاری رسانی به محیط و حیواناتی که در این کره خاکی با ما سهیم هستند.
کشور ما ایران با حضور حدود ۵۲۰ گونه پرنده مختلف یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر و عبوری است. ایران اگرچه فاقد پرندگان آندمیک و انحصاری است اما به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر بفرد تنوع قابل‌ملاحظه‌ای از پرندگان با خاستگاه جغرافیایی متفاوت را در خود پذیرا شده است. بدیهی است که برگزاری مراسم‌هایی نظیر این می‌تواند ایران را هرچه سریع‌تر به سمت حفاظت از گونه‌های مهاجر در معرض خطر سوق دهد. هنوز که هنوز است وضعیت زیستی بسیاری از پرندگان مهاجر در ایران شناخته شده نیست. دامنه‌های پراکنش، وسعت جابجایی‌ها و علت حضور در زیستگاه‌های مختلف همه و همه جزو مواردی است که جای کار دارد اما برای آن‌ها بودجه‌های حفاظتی کافی در نظر گرفته نمی‌شود. امید است که با برگزاری روزهایی از این دست نقش پروژه‌های حفاظتی در ایران هرچه بیش‌تر پررنگ‌تر شود.

اکراس سیاه

اکراس سیاه

پرستو

پرستو

پلیکان خاکستری

پلیکان خاکستری

چلچله دمگاه سفید

چلچله دمگاه سفید

درنای سیبری

درنای سیبری

سسک چیف چاف

سسک چیف چاف

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

دیدگاه شما چیست