طبیعت و محیط زیست

خلیج‌فارس تا کی زنده خواهد ماند؟

نوشته شده توسط فرناز حیدری

۱۰ اردیبهشت در ایران روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری شده که سالروز اخراج پرتغالی‌ها از تنگه هرمز و خلیج‌فارس است. چند سالی است که برخی از کشورهای عربی در تلاش برای تغییر نام خلیج‌فارس هستند اما عدم تحقق این امر ظاهراً راه را برای آزمایش سایر روش‌ها هموار کرده است چنانچه از این سو و آنسو خبر می‌رسد که بسیاری از گونه‌های تازه کشف شده در خلیج فارس به نام‌های عربی موسوم شده‌اند. اکنون پرسش اینجاست که چرا ایرانی‌ها از وادی تحقیقات در این منطقه عقب مانده‌اند؟

معضلات در خلیج‌فارس یکی دو تا نیست
یکی از مهم‌ترین چالش‌های اکوسیستم‌های آبی این است که برای قشر کثیری از مردم قابل رویت نیستند یعنی اگر شما یک غواص نباشید یا به واسطه شغل یا محل سکونت‌تان با دریا در ارتباط نباشید، به طور قطع متوجه عمق فاجعه نخواهید شد. در حال حاضر حضور کشتی‌های چینی و صید بی‌رویه در خلیج‌فارس، به یکی از معضلات این منطقه تبدیل شده است. دست‌اندرکاران شیلات صنعتی و مدرن بالاخص در کشورهای پیشرفته ملزم به رعایت استانداردهای بین‌المللی زیست‌محیطی هستند اما چنین قواعدی اغلب در خلیج‌فارس به راحتی نادیده گرفته می‌شود.
تخلیه سپتیک کشتی‌ها به دریا، صید بی‌رویه بسیاری از ذخایر آبزیان و در عین حال حذف گوشتخواران راس هرم غذایی از جمله مهم‌ترین دغدغه‌ها در برهه کنونی هستند. همه این‌ها در حالی است که برداشت از ذخایر آبی زمانی اقتصادی و بادوام خواهد بود که امکان بازسازی فراهم شود در حالی که میزان برداشت نامشخص و در عین حال کاربرد تجهیزات نامناسب مانند تورهای غیراستاندارد در نوع خود فاجعه‌ساز است. بدیهی است که تجهیزات نامناسب نه‌تنها آسیب‌های غیرقابل جبران به ذخایر طبیعی وارد خواهند کرد بلکه حتی از ارزش اقتصادی خود صید نیز خواهند کاست.

فسیل‌های در معرض خطر
سابقه حضور کوسه­ ها در دریاها به بیش از ۴۵۰ میلیون سال قبل برمی­گردد. کوسه­ های اولیه با کوسه­ های امروزی تفاوت‌های شاخصی داشتند اما در این میان کوسه­ های خلیج­ فارس و دریای عمان با سابقه حضور بیش‌تر از ۷ هزار سال، بدون‌تردید جزو زیستمندان بسیار ارزشمند در کل دنیا هستند.
در ظرف سال‌های اخیر، کاهش چشمگیر جمعیت کوسه‌ها سبب گردیده که تعادل محیط به راستی برهم بخورد. انفجار جمعیت توتیاهای دریایی یکی از نمادهای بارز تغییر در کل اکوسیستم است. شواهد حاکی از آن است که ازدیاد جمعیت توتیاها، نه­ تنها ذخایر گیاهان دریایی بلکه حتی مرجان­ ها و اسفنج­ ها را نیز تحت­ تأثیر قرار داده است.
اما نابودی مرجان‌ها در خلیج‌فارس داستانی دو سر باخت است. برآوردها نشان می‌دهد که یک مترمربع از صخره‌های مرجانی می‌تواند حدود ۴۷ هزار دلار برای یک کشور درآمدزایی کند. آبسنگ‌های مرجانی، زیستگاه بیش از ۲۵ درصد گونه‌های دریایی و پناهگاه تقریباً ۳۳ درصد از گونه‌های مختلف ماهیان هستند. بعلاوه آن‌ها با جذب مقادیر زیادی از انرژی امواج از فرسایش سواحل جلوگیری می‌کنند. مرجان‌ها در تولید داروهای ضد سرطان و حتی پیوند استخوان کارآیی دارند. در هر نقطه از کره زمین که اجتماعات مرجانی سالم و آب‌های پاک وجود دارد، حضور کوسه‌ها نیز شاخص است. تاثیر حضور کوسه­ ها بر جمعیت ماهیان نیز مهم است. کوسه­ ها با تعقیب و گریز مداوم، باعث فعالیت هر چه بیش‌تر ماهی‌ها و در نتیجه کاهش مقدار چربی در کبد آن‌ها می‌شوند و این عامل نیز قطعاً تاثیر مستقیم بر خواص و کیفیت گوشت ماهی ­های مصرفی دارد.
اما همه این‌ها در حالی است که جمعیت اغلب گونه‌های کوسه‌ها در خلیج‌فارس در مرز هشدار قرار گرفته‌ است.

مرگ مرجان‌ها مساوی مرگ حیات
آبسنگ‌های مرجانی می‌توانند دی‌اکسیدکربن محلول در آب را جذب و طی یک روند شیمیایی بسیار ساده به کربنات کلسیم تبدیل کنند و این نقش آن‌ها در کنترل و جذب گازهای گلخانه‌ای حیاتی است چرا که این گازها عامل اصلی گرم شدن کره زمین هستند. در واقع می‌توان گفت که آبسنگ‌ها یکی از مهم‌ترین سازندگان خشکی‌ها و جزایر در مناطق گرمسیری هستند. افزایش تنوع­ زیستی، ایجاد پناهگاه مطمئن برای سایر آبزیان، تولید اکسیژن و رونق بخشیدن به کسب و کار صیادان همه از جمله تاثیرات ناشی از حضور مرجان‌هاست. متاسفانه سرعت تخریب آبسنگ‌های مرجانی در خلیج‌فارس بی‌سابقه است. توسعه بی‌رویه و غیراصولی، سرریز شدن انواع آلاینده‌ها به خلیج‌فارس، اکتشافات و حفاری‌های گسترده نفتی همگی از جمله دلایل مرگ آبسنگ‌های مرجانی هستند.

بلای صید بی‌رویه
در سال‌های اخیر، فعالیت‌های رو به گسترش صیادی و بالاخص افزایش میزان صید دورریز جاندارانی که ناخواسته با دیگر گونه ­های تجاری صید می­شوند، اکوسیستم این منطقه را بشدت آسیب‌پذیر کرده است. صید ضمنی یا By-catch  یکی از تهدیدات مهم کل اکوسیستم در خلیج‌فارس است. این روش صید به دلیل پتانسیل بالای تلفات محاسبه نشده و تاثیر منفی برکل اکوسیستم دریایی اهمیت بسزایی در کاهش جمعیت بسیاری از آبزیان از جمله دلفین‌ها و کوسه­ها دارد. افزایش برداشت و تنوع ابزار و گرایش ماهیگیران به صید آبزیان ریز و کوچک و غیر استاندارد همه از دلایل کاهش ذخایر این حوزه آبی می‌باشد. عدم نظارت بر صید و حفاظت از آبزیانی همچون کوسه­ها که در تورهای صیادی به دام می­افتند، به زودی تاثیرات منفی خود را هرچه بیش‌تر نمایان خواهد کرد و این همه در حالی است که بیش‌تر گونه­های خلیج‌فارس هم‌اکنون نیز در خطر انقراض هستند و ما به دلیل عدم انجام تحقیقات متمرکز هنوز به طور دقیق از ارزش سرمایه‌ای که از دست می‌دهیم، آگاه نیستیم.
و اکنون همه این معضلات این سوال را تقویت می‌کند که با حذف آبزیان و برهم خوردن تعادل کل اکوسیستم، آیا باز هم می‌توان از این عرصه بی‌بدیل با عنوان خلیج‌فارس یاد کرد؟

خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس خلیج فارس

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

۱ دیدگاه

دیدگاه شما چیست