فضا و نجوم کاشی

سازمان فضایی؛ انجماد در مدار صفر درجه

isa
نوشته شده توسط سیروس برزو

امروزه دیگر نیازی نیست حتی برای مردم عادی کوچه و بازار از اهمیت فناوری فضایی سخن گفت و همگان به اهمیت و کاربردی بودن این پدیده آگاه هستند. ایران طی مسیری نسبتا پیچیده و بسیار دشوار که از دوران دفاع مقدس شروع شد، توانست با از خودگذشتی‌های بی‌نظیر افرادی همچون شهید تهرانی مقدم به فناوری ساخت موشک و به دنبال آن ماهواره‌بر دست یابد و به عنوان دهمین کشور صاحب قدرت فضایی، جایگاه جهانی خود را تثبیت کند.

پیشرفت فناوری فضایی ایران در سایه سنگین تحریم‌ها
در سال‌های گذشته و علیرغم تحریم‌های سخت و همه جانبه و جلوگیری از هرگونه کمک‌رسانی حتی به شکل نظری به کارشناسان ایرانی برای دستیابی به فناوری‌های نوین در زمینه طراحی و ساخت ماهواره بر و ماهواره، همت و غیرت کارشناسان جوان میهن مان منجر به دستیابی ایران به جایگاه دهم در تاریخ فناوری فضایی شد.

۱۸۶۸۸۸۶

شاید برای برخی که کمتر از فناوری فضایی مطلع هستند، رسیدن به مدار زمین پس از ۹ کشور دیگر چندان جذابیتی نداشته باشد؛ اما اگر به عمق قضیه پی ببرند خواهند دانست که چنین کاری بیشتر به یک معجزه شباهت دارد.
تمامی ۹ کشور قبلی در شرایطی به مدار زمین و پرتاب ماهواره دستیابی پیدا کردند که کار روی موشک‌های حامل را ده‌ها سال قبل شروع کرده بودند، هیچ ممانعت و محاصره تکنیکی شامل حال‌شان نبود و از ثمره فناوری قوی کشورهای دیگر می‌توانستند بهره‌برداری کنند.
در صورتی که ایران هیچ یک از این امتیازها را نداشت و طراحی و ساخت هر قطعه از آنچه در فناوری فضایی‌اش به کار می‌رود حاصل روزهای طولانی علم اندوزی و کسب تجربه کارشناسان از خود گذشته و فداکار در داخل و یا خارج از ایران بوده است. شاید روزی بتوان از مسیر این کار ارزشمند پرده برداشت تا میزان این فداکاری‌ها بر همگان روشن شود.

آیا سازمان فضایی ایران از مسیر خود منحرف شد؟
تاسیس رسمی سازمان فضایی ایران در سال ۱۳۸۲ این نوید را به مردم ایران می‌داد که سرانجام پس قریب ۱۰ سال وعده و وعیدهایی که از دوران وزارت مهندس غرضی در وزارت مخابرت آغاز شد، مسئولان دولتی ایران سرانجام به واقعیت ضرورت فناوری فضایی معتقد شده‌اند و پذیرفته‌اند که اگر طی یکی دو دهه به سطح قابل قبولی در این زمینه نرسیم، توان حفاظت از آرمان‌های خود را نخواهیم داشت.
پرتاب ماهواره «امید» در ۱۵ بهمن ۱۳۸۷ را می توان نقطه عطف سال ها تلاش متخصصان ایرانی دانست که به اذعان اهل فن در تمام دنیا، یک موفقیت بزرگ برای ایران به شمار می رفت.

۷۷

بعد از این رویداد تصور می‌شد صنایع فضایی ایران در یک روند حساب شده و مبتنی بر منافع ملی، به سوی توسعه فناوری ماهواره‌ای از جمله مخابرات، سنجش از دور، پرتاب و حمل و نقل فضایی برود. از طرفی توسعه منابع انسانی، ایستگاه‌های زمینی و زیرساخت‌های مناسب جهت هدایت و کنترل ماهواره‌ها از طرف دیگر به عنوان هدف عالیه سازمان فضایی ایران در زمینه استفاده از فضا به شمار می‌آید.
اما در ۱۴ بهمن ۱۳۸۸ این سازمان، با یک حرکت بر خلاف مسیر توسعه فناوری ماهواره‌ای، کاوشگر-۳ را به همراه چند جانور شامل یک موش صحرایی، دو لاک‌پشت و چند کرم به فضای زیرمداری پرتاب کرد که نشانگر در پیش گرفتن مسیری دیگر به شمار می‌رفت. مسیری هزینه‌بر، طولانی مدت و جنجالی برای سفر انسان به فضا.
در ۲۴ اسفند ۱۳۸۹ سازمان فضایی ایران طی یک کار نمایشی، کاوشگر-۴ که حامل یک عروسک بود را به فضا پرتاب کرد. از این رفتارها عجیب‌تر، سخنان مقامات مسئول بود که مدعی شدند سازمان فضایی ایران تا سال ۱۳۹۹، نخستین فضانورد ایرانی را با استفاده از فناوری بومی به فضا خواهد فرستاد!

تصاویری که جنجال به پا کردند
در حالی که توان علمی و فنی باید روی طرح‌هایی در راستای منافع ملی همچون طراحی و ساخت و پرتاب ماهواره‌های مخابراتی، زمین‌شناسی، هواشناسی و غیره به کار گرفته می‌شد و پرتاب فضانورد ایرانی بنا به عقیده کارشناسان الویت نداشت. شاید همین سخنان و ادعاها، شالوده مصوبه سند جامع توسعه هوافضای کشور در جلسه ۷۲۸ مورخ ۱۹ دی ماه ۱۳۹۱ شد و بهانه مناسبی گردید که در ۹ بهمن ۱۳۹۱، سازمان فضایی ایران کاوشگری را به همراه یک میمون از همان نژاد را به ارتفاع ۱۲۰کیلومتری زمین پرتاب کند و مدعی شود که این کار در راستای رسیدن ایران به فناوری های زیستی مورد نیاز در زمینه طراحی و ساخت ناو سرنشین‌دار است!

۲۳۰۵۹۳_۱۶۰

در حالی که اهل فن آشنا به نیازهای فنی و نیروی انسانی برای انجام چنین کاری این ادعا را حمل بر تبلیغات رسانه‌ای معمول دولتمردان کردند. البته این پرتاب با حاشیه‌های زیادی نیز روبرو شد. زیرا به دلیل نابسامانی‌های درون سازمانی، با دادن عکس‌های یکی دیگر از میمون‌های آماده برای پرتاب، نه تنها از نظر تبلیغاتی به نفع ایران تمام نشد که جنجالی منفی در رسانه‌های گروهی داخلی و جهانی به همراه داشت.

آیا پرتاب میمون به فضا کار درستی بود؟
اهل فن می‌دانند که در زمان پرتاب میمونی به نام بیکر در دهه ۱۹۵۰ (توسط آمریکا) هنوز دانش انسان در مورد فناوری فضایی و اثرات پرتاب‌های فضایی در حد تقریبا صفر بود و دانشمندان حتی اطلاع نداشتند که شتاب بالا در زمان پرتاب چه تاثیری روی اندام موجود زنده می‌گذارد. به همین دلیل چنین پرتاب‌هایی صورت می‌گرفت و تکرار این‌گونه پرتاب‌ها بعد از ۶۰ سال، کاری عبث می‌نمود. ولی به عنوان تجربه‌ای برای دانشمندان جوان و پرشور ایران قابل اغماض بود.
متاسفانه این پرتاب نسبتا موفق، باعث ذوق‌زدگی بیش از اندازه مسئولان وقت سازمان فضایی گردید؛ به‌طوری که بدون توجه به مشکلات فنی و انسانی و از همه مهم‌تر هزینه‌ها اعلام کردند به زودی سفینه سرنشین‌داری برای پروازی غیرمداری خواهند ساخت. این به معنای تکرار پروازهای غیرمداری آلن شپارد و ویرجیل گریسام در سال ۱۳۴۰ بود.
مطلبی که متاسفانه توسط برخی از مدیران فضایی دولت یازدهم هم تکرار می‌شود. کارشناسان به خوبی می‌دانند که پرتاب‌های غیرمداری آلن شپارد و گریسام در آن سال، عملی غیرعقلانی به شمار می‌رفت که دولتمردان آمریکا بنا به ضرورت، انجام دادند و هدف‌شان روحیه‌دادن به مردم تحقیرشده‌شان پس از پرواز مداری گاگارین بود.
ادعای طراحی ناو سرنشین‌دار و فرستادن انسان به فضا هم با عکس‌العمل منفی کارشناسان مواجه گردید. اما این مخالفت‌ها نه تنها منجر به اصلاح صحبت‌ها نشد، بلکه دامنه تخیلات تا ادعاهای عجیب و غریبی مثل داشتن نیروهایی در سطح سرگئی کارالیف و فون براون و آماده‌بودن طرح اولیه سفینه سرنشین‌دار سه نفره را به دنبال داشت!

تغییرات ساختاری در دولت یازدهم
با روی کارآمدن دولت جدید، این امید به وجود آمد که تغییراتی در روند کاری سازمان به وجود آید. اما پس از مدت کوتاهی مشخص شد تشکیلات فضایی ایران به جای اصلاحاتی در جهت بهبود اوضاع، با حرکتی تند چند پاره می‌شود. بله این سازمان تغییر کرد البته نه به دلیل آن که در گذشته مدیریت توانا و برنامه‌ریزی اساسی نداشت و عملیاتی مثل میمون به هوا‌کردن را جزو الویت‌های کاری خود می‌دانست؛ بلکه به این دلیل که ظاهرا دولت آقای روحانی برنامه‌ای اصولی برای اهداف راهبردی همچون توسعه فناوری ماهواره‌ای مخابرات، سنجش از دور و امثال آن را ندارد.
بخوانید: نقدی بر برنامه “ده ساله اول” فضایی ایران
دست به دست شدن مدیریت دستگاه ظرف مدت کوتاهی توسط افراد غیر مرتبط و ناآشنا با فناوری فضایی مانند ترکان و شریعتمداری و سپس چندپاره شدن و سپردن زمام امور به چند نفر، دلیل واضحی بر این بی‌علاقگی بود.

ادعای ارائه خدمات ماهواره‌ای
در شهریور ۱۳۹۲ میمون بعدی هم بنا به برنامه‌ریزی‌های قبلی، به فضا پرتاب شد. به دنبال اعتراض‌های متعدد نسبت به عملکرد تبلیغاتی سازمان فضایی در مورد پرتاب میمون و صرف هزینه در زمینه محموله‌های زیستی، مسئولان سازمان در یک حرکت عکس‌العملی، به تشریح فعالیت‌های خود در زمینه بهره‌برداری از امکانات ماهواره‌ای پرداختند تا ماجرای محموله‌های زیستی را پوشش دهند و قائم مقام وقت سازمان فضایی طی چند مصاحبه با رسانه‌های گروهی مختلف، بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای در جهت‌دادن خدمات به ارگان‌ها را به عنوان گوشه‌ای از افتخار این سازمان مطرح کرد.
در همین خصوص در آن زمان قائم مقام سازمان فضایی اعلام کردند این سازمان با راه‌اندازی سامانه جدیدی در مرکز فضایی البرز، توانایی ارائه خدمات ماهواره‌ای به ارگان‌های دولتی و غیردولتی را دارد. بنا به گفته وی، این تصاویر با استفاده از دو سامانه ماهواره‌ای توسط دستگاه زیرمجموعه سازمان فضایی در مرکز فضایی البرز تهیه می‌شود.
وی طی مصاحبه‌های خود از ارگان‌ها و موسسات دولتی و خصوصی خواستند که نیازهای تشکیلاتی‌شان را به سازمان فضایی اطلاع دهند تا این سازمان به تهیه عکس‌های ماهواره‌ای برای آنها اقدام کند. البته ایشان هیچ اشاره‌ای به ماهیت این دو ماهواره و عواقب نشان‌دادن نیاز‌های کشور به اداره‌کنندگان و  صاحبان آنها نکردند.

۱۹۵۸۳۸۰

یونیسکن-۳۶ که در آن زمان در مرکز فضایی البرز نصب و راه‌اندازی شد، سامانه‌ای برای دریافت تصاویر ماهواره‌ای است. این سامانه برای دریافت روزانه تصاویر از ماهواره‌های آکوا (Aqua) و ترا (Terra)  بهره می‌برد.
این دو مجموعه ماهواره‌هایی به ظاهر چند ملیتی هستند که در جهت تحقیقات علمی بین سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۴ در مدار اطراف زمین قرار گرفتند. پرتاب این ماهواره‌ها از پایگاه نظامی واندنبرگ وابسته به نیروی هوایی آمریکا انجام شد و توضیح نیازی نیست، زمانی که حتی ساده‌ترین برنامه‌های به اصطلاح غیرنظامی آمریکا بدون نظارت دستگاه‌های امنیتی آن کشور اجازه فعالیت ندارد. چنین ماهواره‌هایی نمی‌تواند بدون برنامه‌ریزی‌های خاص توسط سیستم‌های نظامی و اطلاعاتی آمریکا به دیگر کشورها خدمات ارائه کند.
از جمله دیگر کارهای که آن زمان مقامات سازمان فضایی به عنوان افتخار از آن یاد می‌کردند، ارائه عکس‌های مربوط به تحولات دریاچه ارومیه و پیشرفت خشکی در آن بود که هر شخص حقیقی یا حقوقی به راحتی می‌تواند با مراجعه به تارنماهای خاص، آن را تهیه کنند.

وعده‌های مکرر برای پرتاب ماهواره
مسئولان وقت سازمان فضایی طی چند نوبت در مصاحبه‌های خود، با «اما» و «اگر»های فراوان، وعده پرتاب ماهواره‌های مختلفی مثل شریف‌ست، تدبیر و فجر، همچنین ماهواره‌بر سیمرغ را دادند که جامه عمل به خود نپوشاند. همچنین مدعی شدند سازمان فضایی ایران توانایی آن را دارد که تا سال ۱۳۹۷ طراحی و ساخت ماهواره‌های تحقیقاتی، ماهواره‌های خدماتی مثل سنجش از دور و مخابراتی را به انجام برساند.
این ادعاهای دور و وعده ۵ سال و ۱۰ سال و البته تغییر مداوم تاریخ‌های وعده‌ها به تدریج تبدیل به تکرار مکررات شده است. ادعاهای عجیب و غریبی که برخی مانند تلسکوپ فضایی، پرتاب فضانورد، دستیابی به مدار ژئو برای ماهواره‌های مخابراتی طی سه چهار سال آینده، مایه تمسخر کارشناسان گردید.

انجماد فعالیت‌های فضایی ایران
به دنبال تغییرات اساسی در سیستم فناوری فضایی ایران و چند پاره‌شدن این تشکیلات، بسیاری از کارشناسان نسبت به آینده فعالیت‌های فضایی نگاه منفی پیدا کردند. رخدادهای بعدی که نشان منجمدشدن فعالیت‌های فضایی در ایران بود، سندی گردید بر این که این نگاه واقع‌بینانه بوده است.
اینک چند سال است که علیرغم وجود چند دستگاه موازی که هر کدام خود را متولی امر فناوری فضایی می‌دانند، نه پرتابی انجام شده و نه فعالیت قابل توجهی دیده می‌شود. بنا به گفته مسئولان دستگاه‌های متنوع و متعدد مرتبط با امور فضایی، این فناوری تنها بر پاشنه وعده و وعیدهای دور و دراز می‌چرخد. چون در مواردی حتی بودجه‌ای در حد حقوق کارمندان هم به آنها پرداخت نمی‌شود.
بطور مثال پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در سال گذشته به دلیل کمبود بودجه نه تنها از پس حقوق کارمندان خود بر نیامد که بخش زیادی از نیرو های جوان و متخصص خود را از دست داد! این پژوهشگاه سابقا ذیل عنوان پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی از فعال‌ترین بخش‌های دستگاه فناوری فضایی به شمار می‌رفت و ماموریت پرتاب محموله‌های زیستی و طراحی و ساخت سفینه سرنشین‌دار را بر عهده داشت،
دکتر بهرامی رئیس سازمان فضایی ایران هم دلیل عدم پرتاب ماهواره طی دو سال گذشته را نبود بودجه اعلام می کند. منطقی، رئیس مرکز ملی فضایی نیز اعلام کرد در دوسال اخیر تنها ۷درصد از بودجه پروژه‌های مصوب برنامه‌های فضایی کشور اختصاص داده شده است!
از سوی دیگر مرکز ملی فضایی به عنوان متولی شورای‌عالی فضایی، تشکیلات دیگری بود که به مجموعه فضایی ایران ضافه شد و وظایف موازی مرکز ملی فضا و سازمان فضایی درخصوص شورای‌عالی فضایی، سرگردانی و کشمکش‌های دیگری را به وجود آورد که خود ترمزی دیگری بر ترفیع توسعه فناوری فضایی در ایران شدند.
آنهایی که سازمان فضایی را در گذشته به فربهی و عدم کارآیی مناسب متهم می کردند و  می‌گفتند چابکی لازم را ندارد، اینک باید جوابگوی این چند تشکیلات نحیف کم توان و سرگردان باشند که عملا توسعه فناوری فضایی را در حضیض مداری خود، به گونه‌ای منجمد کرده‌اند که تنها هنرش طی چهار سال اخیر رونمایی‌های مکرر از ماکت ماهواره‌های مختلف است که بعضا اسم عوض کرده و مجددا با نام جدیدشان رونمایی می شوند! و وعده های تکراری.

درباره نویسنده

سیروس برزو

دیدگاه شما چیست