فلسفه و تاریخ علم

چه کسانی مقالات علمی و پایان نامه ها را دستکاری می کنند؟

نوشته شده توسط عرفان کسرایی
روش پژوهش علمی عمدتا مبتنی بر این است که پژوهشگر بتواند ربط بین دو یا چند عامل در بروز یک پدیده را حدس بزند و در نتیجه کار آزمایشی یا میدانی بتواند میزان تاثیر هر عامل در یک پدیده را تعیین کند. مثلا “بررسی میزان اثر فعالسازی فوتونی داروی سیس پلاتین در افزایش دز تابشی در تومورهای سرطانی” یا “بررسی ارتباط هوش هیجانی با تنش شغلی” یا در رشته فیزیک “بررسی واکنش احیای اکسیژن بر روی نانو آلیاژهای فلزی بر پایه گرافن دوپه شده با کلر “. گاهی پیش می آید که در جریان آزمایش ها مشخص می شود که عامل مورد بررسی هیچ تاثیری در پدیده مورد پژوهش ندارد. چنین نتیجه ای خود یک نتیجه است و در واقع ماحصل چنین پژوهشی این است که در می یابیم فاکتور A هیچ تاثیری در پدیده C ندارد. اما متاسفانه در برخی از دانشگاه های ما در ایران به خصوص در مقطع کارشناسی ارشد مواردی مشاهده می شود که در آن از دانشجو خواسته می شود هر طور که شده داده ها و نتایج را به صورت معنادار به یکدیگر مرتبط کند. برخی از دانشجویان ممکن است نتایج آماری که نمودارهایشان را به هم می ریزد بی دلیل به عنوان خطای آزمایشی در نظر گرفته و حذف کنند. اینک سوزان فیسک Susan T. Fiske از دانشگاه پرینستون آمریکا پژوهش تازه ای انجام داده که ابعاد جدیدی از این پدیده را مورد بررسی قرار می دهد.
بسیاری از مردم نظر مساعدی به علم ندارند و می گویند دانشمندان هر روز یک حرف متفاوت می زنند. یک بار ماده ای را برای سلامتی مفید و بار دیگر همان ماده را سرطان‌زا اعلام می کنند. به راستی تا به چه حد می توان به علم اعتماد کرد؟ آیا داده های علمی دستکاری می شوند؟ مطالعه اخیری که سوزان فیسک انجام داده نشان می دهد کلیت علم با وجود دستکاری های پراکنده در نتایج مقاله های علمی در خطر نیست. هرچقدر موضوع مقالات حساس تر یا ارتباط بیشتری با سرمایه داشته باشد به تبع آن ، کلاف ماجرا سردرگم تر و پیچیده تر می شود. مثلا در صنایعی مانند دارو یا تحقیقات در خصوص تغییرات آب و هوایی یا آلودگی محیط زیست (که ممکن است نتایج این پژوهش برای برخی صنایع خوشایند نباشد) همه چیز پیچیده تر از سایر رشته هایی است که حساسیت برانگیز نیستتد.
مثلا بسیاری از کسانی که معتقدند مساله تغییرات آب و هوایی و مساله گرمایش زمین ، یک دسیسه پشت پرده یا توطئه جمعی است بر این باورند که داوری ژورنال ها به سود مقالاتی است که گرمایش زمین را تایید می کنند و یافته های دیگر، بخت طرح شدن در مجامع علمی را پیدا نمی کنند. این تئوری توطئه  البته در مطالعه اخیر مورد بررسی قرار گرفته و رد شده است. روش های دیگری هم برای دستکاری نتایج مقالات وجود دارد که بر اساس آن یک پژوهشگر ممکن است خواسته یا ناخواسته  ، یافتهدهای پزوهشی خود را برای جلب توجه بیشتر و برای نجات دادن موقعیت شغلی خود و برای انتشار مقاله در یک ژورنال معتبر تغییر دهد. دانیل فانلی Daniele Fanelli از دانشگاه استنفورد و همکارانش می گویند روش های گوناگونی برای تحریف مقالات گزارش شده است.  تا امروز ولی به صورت کلی اینکه جعل به چه میزان و اغلب در کدام رشته ها در مقالات علمی دنیا اتفاق می افتد چندان شفاف نیست. در جریان پژوهش اخیر بیش از ۳۰۰۰ فراپژوهش از ۲۲ رشته مختلف مورد بررسی قرار گرفتند. این بررسی در حدود ۵۰ هزار مقاله را در بر می گرفت و پژوهشگران ۷ روش مرسوم جعل و دستکاری این مقالات را مورد بررسی قرار دادند.  هدف  آنها تعیین این موضوع بود که مطالعات کوچک به چه میزان نتایج بزرگتر از حد انتظار منتشر کرده اند و همچنین این مساله که آیا طرف سومی (مثلا یک صنعت به خصوص) روی نتایج مقاله تاثیر داشته یا خیر. همچنین در این پژوهش این موضوع مورد بررسی قرار گرفت که آیا مطالعات منتشر شده با نتایج شگفت آور بیشتر و سریعتر از سایر مقالات مورد استناد قرار می گیرند یا خیر. دغدغه دیگر تیم پژوهشی سوزان فیسک این بود که آیا مقالات یا پایان نامه های دکتری که نشان می دهند “داده ها به صورت معنادار ربطی ندارند” در کنفرانس ها یا مقالات تخصصی کمتر مورد استناد قرار می گیرند یا نه. فاکتور دیگری که مورد بررسی قرار گرفت جنسیت نویسندگان مقاله بود.  پژوهشگران در بخشی از بررسی های خود به مقالات دستکاری شده و سوگیرانه برخوردند.  اما این  اتهام که مقالات علمی به صورت سیستماتیک از سوی طرف سوم ناشناس و تحت فشار به شکل جهت دار منتشر شده باشند مورد تایید قرار نگرفت. این تیم تحقیقاتی سپس در پی یافتن پاسخی به این پرسش بود که کدام دسته از دانشمندان، نتایج خود را برای زیباتر شدن و معنادار شدن به زور و زحمت، پیش از انتشار دستکاری می کنند. بر اساس این مطالعه این اتفاق اغلب در بین پژوهشگران جوان که در آغاز مسیر شغلی خود هستند رایج است و همچنین در بین تیم های بسیار کوچک تحقیقاتی و همچنین تیم هایی که اعضای آن با فاصله زیاد با یکدیگر تبادل اطلاعات می کنند. این مساله تایید کننده ی این فرضیه است که کنترل متقابل در بین اعضای یک تیم پژوهشی می تواند مطالعه را از خطر دستکاری شدن حفظ  کند. مثلا در بین تیم های بزرگ تحقیقاتی در فیزیک چنین چیزی ابدا رایج نیست و بسیار بعید است که اتفاق  بیفتد.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست