فلسفه و تاریخ علم کاشی

اثر “حباب اطلاعات” و آمار فروش کتاب های علمی

are-you-caught-in-a-filter-bubble
نوشته شده توسط عرفان کسرایی
اینترنت اقیانوس پهناوری از اطلاعات است که به نظر می رسد در آن همه چیز می توان پیدا کرد و در معرض آراء و ایده ها و نظریات گوناگون قرار گرفت. اما این تنها یک روی سکه است و روانشناسان اجتماعی و جامعه شناسان و پژوهشگران فناوری این ایده را دست کم به این شکل تایید نمی کنند. اینترنت و شبکه های اجتماعی پدیده ای نوظهوری است و پیامدهای آن نه تنها در حوزه تکنولوژی بلکه در رفتار جمعی و فردی ما انکارناپذیر است. بسیاری از ما هویت مجازی داریم و در شبکه های مجازی ممکن است جسورتر یا مودب تر از آن باشیم که در دنیای واقعی و در جمع دوستان هستیم. اما یکی از ترسناک ترین پیامدهای فناوری های نوین ارتباطی این است که ما در یک لوپ معیوب از ایده های مطلوب خود گرفتار شویم. به عبارت دیگری تحت تاثیر اثری که به اثر فیلتر حباب Filter bubble مشهور است ، نه تنها باعث می شود که ایده ها و نظریات یا دیدگاه های دیگر به ما نرسد بلکه ما را در حصار اندیشه ها و اطلاعات خودمان گرفتار می کند.
حباب اطلاعات مفهومی است که نخستین بار توسط الی پاریسر Eli Pariser در کتابی با همین نام یعنی  The Filter Bubble معرفی شد. بر اساس نظر پاریسر وبسایت ها در شبکه اینترنت الگوریتمی را دنبال می کنند که بر مبنای آن اطلاعاتی که باید به کاربر برسد عملا دستچین و غربال می شود. مبنای این غربال هم سابقه جستجوهای قبلی کاربر است و رفتار هر کاربر در زمان کلیک کردن. بنابراین فرد با دنیایی مواجه می شود که در عمل فیلتر شده و غربال شده است. غربالی که باعث می شود اطلاعاتی که با مواضع و دیدگاه های کاربر هماهنگی بیشتری دارند دست چین شده و بیشتر در اختیار او قرار بگیرند. اکنون پژوهش جدیدی انجام و در نیچر منتشر شده که نشان می دهد دیدگاه سیاسی افراد در اینکه فرد کدام دسته از کتاب های علمی را مطالعه می کند تاثیر دارد. بر مبنای این مطالعه اثر فیلتر حباب آشکارا در انتخاب کتاب های علمی که فرد مطالعه می کند نیز تاثیر می گذارد. پژوهشگران با بررسی فروشگاه های آنلاین کتاب به بررسی این موضوع پرداختند که افراد چگونه و با چه مکانیسمی بر اساس دیدگاه های سیاسی خود در معرض کتابهای علمی قرار می گیرند. لیبرال ها و محافظه کاران نه تنها به حوزه های مختلفی از علوم علاقه مندی نشان می دهند بلکه در معرض اثر حباب تنها به مطالعه ایده هایی می پردازند که نظریه ها و دیدگاه های خودشان را تایید می کند. 
صرف نظر از اینکه موضوع تغییرات آب و هوایی باشد یا نظریه تکامل یا واکسیناسیون. بسیاری از مسایل علمی هستند پا را از حیطه علم محض بیرون می گذارند و به بحث ها و مناقشات اجتماعی دامن می زنند. هر چند فکت ها و واقعیات علمی صرف نظر از دیدگاه های ما و خارج از ذهن ما وجود دارند اما با این وجود نظرهای مخالف و موافق در قبال بسیاری از مسایل علمی در جامعه وجود دارد. هر کدام از طرفین بحث نیز تصور می کند حق با اوست. مشکل از آنجایی آغاز می شود که الگوریتم های از پیش تعیین شده در جریان این بحث ها دست به غربال اطلاعات می زنند. در واقع در اکثر موارد پست های فیس بوکی یا مطالبی برای ما نمایش داده می شود که بر اساس این الگوریتم ها با دیدگاه ها و نظرگاه های سیاسی و علمی ما همخوانی بیشتری داشته باشد. این فیلتر باعث می شود نظر شخصی ما روز به روز ظاهرا بیشتر اثبات شود و با مشاهده افراد هم رای و نظر در دنیای مجازی پیرامون خود این تصور ایجاد شود که همه مانند ما فکر می کنند. 
این مساله نگرانی جامعه شناسان را بر انگیخته است. زمانی که ما در مواجهه با دیدگاه های مخالف قرار نمی گیریم مدام این خطر وجود دارد که فهم ما از نظرگاه های رقیب کاهش پیدا کند. مثلا برای هواداران یک حزب یا گروه سیاسی مدام سخت تر می شود که یک نقطه نظر مشترک با حزب رقیب پیدا کنند. اکنون تیم پژوهشی به سرپرستی جیمز اوانس James Evans از دانشگاه کرنل در Ithaca به این موضوع پرداخته اند که چگونه نظرگاه های سیاسی فرد در نوع کتاب های علمی که فرد به آنها علاقه دارد تاثیر می گذارد. در این پژوهش ، دانشمندان میلیونها خرید و فروش کتاب که توسط فروشگاه های آنلاین مانند آمازون و نظایر آن صورت می گیرد را مورد بررسی قرار دادند. آنها می خواستند بدانند که کدام کتابهای سیاسی به صورت همزمان همراه با کدام کتاب های علمی سفارش داده می شوند.  در این بررسی ابتدا ۳۵۳۰ عنوان کتاب به دو گروه محافظه کار و لیبرال تقسیم شدند. در عین حال ۴۲۸۴۳۳ کتاب علمی در زمینه های مختلف علوم نیز دسته بندی شدند. در پایان مشاهده شد که ارتباطی معنادار بین سفارش کتابهای سیاسی هر دو گروه از یک سو ، و زمینه کتاب های علمی سفارش داده شده از سوی دیگر وجود دارد. این همان چیزی است که پژوهشگران در آن رد پای اثر حباب اطلاعات را می بینند. در واقع کسانی که کتاب های سیاسی با محتوای محافظه کارانه سفارش می دادند به صورت مشهودی به حوزه های متفاوتی از علوم علاقه مند بودند. محافظه کاران اغلب به کتاب های علوم کاربردی علاقه داشتند و کتاب هایی در حوزه های پزشکی یا حقوق. در مقابل لیبرال ها یعنی کسانی که کتاب های با محتوای لیبرالیسم سفارش داده بودند در کنار آن کتابهای علوم پایه مانند جانورشناسی یا نجوم و انسان شناسی سفارش داده اند. نکته جالب توجه آنجا بود که طیف کتاب های علمی که محافظه کاران سفارش می دادند بسیار محدود تر از طیف کتاب های علمی مورد علاقه لیبرال ها بود و لیبرال ها انتخاب متنوع تری در انتخاب کتاب های علمی داشته اند. هر چند این مطالعه به صورت مبنایی نمی تواند بازتاب دهنده رفتار جمعی همه انسان ها باشد و در ناکافی بودن شواهد برای نتیجه گیری کلی همین بس که این مطالعه تنها بر روی گروهی از خریداران کتاب متمرکز شده  بود که خرید خود را به صورت آنلاین از فروشگاه های مجازی انجام می دهند. با این وجود همین نتایج نیز درخور توجه است و بر اساس گفته توبی بولسن  Toby Bolsen از دانشگاه جورجیا در آتلانتا این مطالعه می تواند زنگ خطری باشد برای اینکه چگونه انسان در  شبکه های مجازی در معرض اطلاعات گزینشی و غربال شده قرار می گیرد. 

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست