فلسفه و تاریخ علم

جادوگر منلوپارک

نوشته شده توسط عرفان کسرایی

نام توماس ادیسون معمولا در زبان و ادبیات عامه هم‌ردیف نبوغ و هوش و استعداد به کار می رود و شاید نخستین کلمه ای که با شنیدن نام او به ذهن متبادر شود ، نبوغ باشد. این موضوع چندان عجیب نیست چرا که ادیسون، با هر معیاری که بنگریم مخترع و نابغه بزرگی بوده که با ایده های هوشمندانه اش چهره زندگی انسان بر روی زمین را تغییر داده است.
اگرچه تصورات اشتباه فراوانی درباره ادیسون در اذهان عمومی وجود دارد اما این تصورات و روایت های اشتباه تاریخی ، جایگاه ادیسون به عنوان یک مخترع بزرگ را به هیچ  عنوان تغییر نمی دهد.  مثلا ادیسون برخلاف آنچه که در بین عموم شناخته شده است ، مخترع لامپ نیست. همفری دیوی Humphry Davy بود که در سال ۱۸۰۲ طرح اولیه لامپ را عرضه کرد. بنابراین ادیسون به معنی واقعی کلمه “مخترع” لامپ نیست. او در سال ۱۸۷۹ طرح لامپ که بسیاری از دانشمندان و مخترعان دیگر روی آن کار کرده بودند را توسعه داد. لامپ اختراعی ادیسون اما به مراتب از نمونه های قبلی بهتر بود. این لامپ می توانست بیشتر از  ۱۲۰۰ ساعت روشن بماند که در مقایسه با لامپ های قبلی که تنها چند دقیقه روشن می ماندند یک شاهکار محسوب می شد.  نمونه دیگر از  تصورات اشتباه تاریخی درباره ادیسون اینکه بر خلاف تصور عمومی نخستین صدای ضبط شده صدای ادیسون نیست و بلکه صدای لئون اسکوت مارتین‌ ویل فرانسوی است که سالها پیش از آن در سال ۱۸۶۰ میلادی ضبط شده بود.

ادیسون و طرح های بلندپروازانه
ادیسون نزدیک به ۲۰۰۰ اختراع به نام خود ثبت کرده و همین موضوع کافیست تا وی را یکی از بزرگترین نوابغ و مخترعان تاریخ بدانیم. ادیسون در سال ۱۸۶۹ یعنی زمانی که تنها ۲۲ سال سن داشت طرح ماشینی را که برای سهولت شمارش رای در انتخابات ساخته بود به ثبت رساند. اختراع ادیسون دستگاهی بود که به میز رای گیرنده متصل می شد. اسامی قانون گذاران نیز رو میز با حروف فلزی و  به شکل دو ستون بله و خیر نوشته شده بودند. با فشار داد دکمه بله یا خیر توسط قانون گذاران، جریان الکتریکی به روی  دستگاه روی میز رییس جلسه فرستاده می شد و در ادامه، یک برگه حاوی مواد شیمیایی روی یک سطح فلزی زیر غلطک به شکلی به کار می افتاد که جریان برق، باعث حل شدن ماده شیمیایی روی کاغذ می شد و نتیجه آری یا خیر روی برگه ثبت می شد. اما این اختراع که چیزی شبیه به تجهیزات کامپیوتری و پرینترهای امروزی است در زمان ادیسون مورد توجه قرار نگرفت. یکی از همکاران ادیسون به نام  دیوت رابرتز Dewitt Roberts دستگاه  اختراعی ادیسون را به مبلغ ۱۰۰ دلار خرید اما کنگره آمریکا علاقه ای به این اختراع نشان نداد. ادیسون گمان می کرد کنگره از اینکه فرایند رای گیری سریعتر می شود شدیدا استقبال خواهد کرد اما این دقیقا همان چیزی بود که کنگره نمی خواست. آنها علاقمند بودند فرایند رای گیری در خلال بحث ها بیشتر طول بکشد و بلکه بتوانند نظر بخشی از رای دهندگان را در همین کشاکش تغییر دهند. به همین سبب اختراع ادیسون در آن زمان روی میز باقی ماند و خاک خورد.
photo_2017-02-20_16-32-48

کارکنان منلوپارک

جریان مستقیم یا جریان متناوب؟
ادیسون در سراسر زندگی اش بر این عقیده بود که آینده جهان بر پایه روشنایی لامپ الکتریکی خواهد بود . در عین حال بزرگترین دغدغه بزرگ ادیسون این بود که چگونه انرژی الکتریکی را می توان در سراسر جهان به خانه ها رساند. ایده او طرح جریان مستقیم بود که البته یک مشکل بزرگ داشت. انتقال انرژی الکتریکی به این روش، استهلاک و تلفات فراوان در پی داشت و به کارگیری آن تنها در فواصل کوتاه منطقی بود. ادیسون در برابر یک رقابت سرسخت قرار گرفته بود. وستینگهاوس و نیکولا تسلا! تسلا در آغاز قرار بود که طرح جریان مستقیم ادیسون را که با دشواری های فراوان روبرو بود اصلاح کند. مدتی بعد که طرح جریان غیرمستقیم خود را با ادیسون در میان گذاشت با مخالفت ادیسون مواجه شد.
ادیسون طبق برنامه قرار بود در مقابل اصلاح طرح جریان مستقیم به تسلا پاداش بدهد اما با وجود اینکه تسلا کار خود را به خوبی انجام داده بود ادیسون از پرداخت پاداش سر باز زد به همین سبب تسلا از شرکت ادیسون خارج شد. ادیسون هیچ توجهی به نظریات تسلا در زمینه جریان متناوب نداشت و اگر بخواهیم این مناقشه را در کوتاهترین حالت ممکن خلاصه کنیم، ادیسون جریان برق مستقیم را برتر از جریان برق متناوب می دانست.
وستینگهاوس Westinghouse که خود مخترع و  مالک شرکت بزرگی بود بر خلاف ادیسون از جریان برق متناوب پیشتیبانی می کرد. جربان متاوب مزایای فراوانی در مقایسه با جریان مستقیم داشت. با این روش می شد جریان برق را با تلفات کم به صدها کیلومتر آنسوتر انتقال داد. وستینگهاوس ایده خلاقانه تسلا را خریداری کرد و عزم جزم کرد که برق را در سراسر جهان توزیع کند. این دقیقا همان چیزی بود که ادیسون را وارد یک رقابت ناسالم کرد. ادیسون تلاش بی وقفه ای می کرد تا خطرات جربان متناوب را به عموم مردم گوشزد کند. او نمایش هایی ترتیب می داد که در آن سگ ها، اسب ها  گربه ها و در یک نمونه یک فیل (ماجرای Topsy در سال ۱۹۰۳ که فیلم آن نیز وجود دارد) با به کار گیری جریان متناوب کشته می شدند. حتی سفارش صندلی الکتریکی دولت آمریکا برای اعمال مجازات مرگ  ، فرصتی بود که ادیسون از آن برای نشان دادن تباهی و خطرات ایده رقیب یعنی جریان متناوب استفاده کند. اگرچه صندلی الکتریکی را هارولد براون یکی از همکاران ادیسون ابداع کرد اما از آنجایی که ادیسون در جریان این اختراع دهشتناک بسیار به براون کمک کرده بود برخی او را مخترع صندلی الکتریکی می دانند. اگر بخواهیم خلاصه بگوییم  ، تمام تلاش ادیسون و وستینگهاوس در این سالها معطوف به این بود که نشان دهند کدام روش انتقال برق ، کم خطر تر و کاربردی تر است. پایان این رقابت البته به سود وستینگهاوس و تسلا رقم خورد. جریان متناوب تسلا با وجود مخالفت های ادیسون توانست به عنوان روش اصلی به کارگیری انرژی برق و روشنایی مطرح شود. تسلا در سال ۱۸۹۳ میلادی در جریان روشنایی نمایشگاهی در شیکاگو، سوت پایان این بازی را به نفع جریان نامتناوب (AC)، به صدا در آورد و طرح ادیسون یعنی جریان مستقیم (DC) بازنده میدان بود.
به هر حال بخش عظیمی از تحولات فناوری دنیای امروز ما مدیون ادیسون و آزمایشگاه موسسه او در منلوپارک است. تعجبی ندارد که روزنامه های آن زمان او را جادوگر منلوپارک نامیده بودند. صدای ادیسون که در حدود ۹۰ سال پیش در سال ۱۹۲۷ بخشی از یک داستان کودکانه را می خواند و می گوید: مری یک بره کوچک داشت  Mary Had a Little Lamb اینک نه بر روی صفحه گرامافون که بر اساس روش های مدرن ضبط و انتقال صوت شنیده می شود. فرمت هایی مانند WAV و OGG و MP3 و حتی SoundCloud که شاید در تصورات ادیسون، تسلا یا وستنیگهاوس نیز نمی گنجید.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست