طبیعت و محیط زیست مصاحبه ها

مرد عنکبوتی ایران دنیا را چطور می‌بیند؟

مرد عنکبوتی ایران
نوشته شده توسط فرناز حیدری

علیرضا زمانی متولد ۲۱ دی‌ماه سال ۱۳۷۲ دانشجوی مقطع کارشناسی‌ارشد رشته زیست‌شناسی جانوری، گرایش بیوسیستماتیک در دانشگاه تهران و یک عنکبوت‌شناس است. این جوان ۲۴ ساله با فعالیت‌های کم‌نظیرش درب‌های تازه‌ای را برای معرفی ناشناخته‌های کوچک طبیعت ایران گشوده است. وی نخستین کتاب راهنمای میدانی عنکبوتیان در خاورمیانه با عنوان “راهنمای میدانی عنکبوت‌ها و عقرب‌های ایران” را نگاشته و در تهیه و تنظیم بیش از ۴۴ مقاله علمی و پژوهشی (ISI) و گزارش علمی نقش برجسته‌ای ایفاء کرده است. این محقق جوان، مسئول هماهنگ‌کننده بانک اطلاعاتی ایران در پروژه موسوم به “کاتالوگ عنکبوت‌های جهان” است که مقر اصلی آن موزه تاریخ طبیعی برن (سوئیس) می‌باشد. همچنین در فعالیت دیگری، پروژه بانک اطلاعاتی عنکبوت‌های ایران را با کمک سایر همکارانش سازماندهی کرده، طرحی که سالانه به روز می‌شود. عضویت در هیئت علمی دو ژورنال بین‌المللی Check List و Arachnida – Rivista Aracnologica Italiana از جمله سایر فعالیت‌های تخصصی این پژوهشگر جوان در دنیای علم زیست‌شناسی است. تمامی زحمات این محقق جوان اعم از چاپ دو کتاب در ایران، دو کتاب در دست تهیه در خارج از کشور، ۵ مقاله ارائه شده در کنفرانس‌های مختلف، همکاری در معرفی ۲۳۰ تاکسون به دنیای جانورشناسی ایران، معرفی ۳ جنس و بیش از ۳۰ گونه جدید برای جهان، ارزش تقدیری داشت که ما را بر آن داشت تا پای صحبت‌های علیرضا زمانی بنشینیم و با او از تازه‌ترین‌های عنکبوت‌های ایران صحبت کنیم.

علمنا: آقای زمانی دقیقاً در عنکبوت‌ها به دنبال چه چیزی می‌گردید؟
من همیشه بر این باور بوده‌ام که هر انسانی باید در زندگی یک ردپای خوب از خود برجا بگذارد به طوری که حتی سال‌ها پس از مرگش هم تاثیرش ملموس باشد. خدمتی درست به دنیا یا پایه‌گذاری یک کار مفید، وظیفه‌ای است که در این جهان برعهده ماست. من شخصاً به دلیل علاقه‌ای که به عنکبوت‌ها داشتم، به دنبال رشته زیست‌شناسی رفتم و اکنون هم که دانشجوی کارشناسی‌ارشد بیوسیستماتیک جانوری در دانشگاه تهران هستم، از راهی که رفته‌ام خوشحالم و احساس خوشبختی می‌کنم. هدف شخصی من این است که از این طریق به کشورم و به جهانی که در آن زندگی می‌کنم، کمک کنم. در واقع کمک من به شناخت عنکبوت‌ها در وهله اول کمک به شخص خودم است چرا که از این طریق به علاقه‌ام نزدیک‌تر می‌شوم. امیدوارم که با پروژه‌های مختلفی که در آن‌ها مشغول به فعالیت هستم، این امکان فراهم شود که این گروه ناشناخته در کشور ما، دست‌کم مورد شناسایی اولیه قرار گیرد تا در عمل راه برای گام‌های آتی هموارتر شود. هدفم این است که این تنوع‌زیستی خارق‌العاده را نه‌تنها به متخصصین بلکه به سایر افراد عادی و علاقمند هم بشناسانم.

علمنا: کشف دنیای عنکبوت‌ها توانسته شما را از مشغله‌ها و دغدغه‌های روزمره نجات دهد؟ یعنی نگاه شما را به مشکلات زندگی تا چه اندازه تحت‌تاثیر قرار داده؟
واقعیت این است که هر کسی وقتی وارد دنیای عنکبوت‌ها می‌شود، درست مثل این است که در تور عنکبوت‌ها گیر می‌کند چرا که هر چقدر بیش‌تر بر روی آن‌ها مطالعه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که تا چه اندازه اطلاعات ما درباره آن‌ها محدود است. دنیای متنوع و متفاوت عنکبوت‌ها به راستی من را از دغدغه‌های روزمره نجات داده و وجوه بسیار جالبی به زندگی‌ام بخشیده. هر کشف جدید برای من مصداق بارز پرده‌برداری از اسرار بی‌نظیر خلقت است و این اسرار جذابیتش به این خاطر است که بعنوان یک محقق حس می‌کنید در جایی هستید که پیش از شما هیچ‌کس نبوده. کشف زیرمیکروسکوپ در مورد گونه‌های جدید دقیقاً آن لحظه نابی است که هیچ‌کس دیگر جز یک محقق نمی‌تواند لمسش کند و این حس واقعاً شگفت‌انگیز است چرا که در زندگی عادی و روزمره امکان دسترسی به آن برای کم‌تر کسی مهیا می‌شود. نگاه من را همین مسایل است که به زندگی تغییر داده چرا که از زمانی که مطالعات جدی خودم را از حدود ۷ الی ۸ سال پیش آغاز کردم تا به امروز، خیلی از مسایل جنبه‌شان برایم فرق کرده یعنی خیلی مسایلی که شاید برای یکسری افراد مهم است برای من دیگر اهمیت چندانی ندارد. نهایت آرزوی من یک زندگی ساده و جمع و جور (مثل عنکبوت‌ها!)، و ادامه دادن مسیر تحقیقاتی برای شناخت هر چه بهتر عنکبوت های ایران است.

علمنا: شما دقیقاً کجا به دنبال گونه‌های جدید می‌گردید؟
من یک تاکسونومیست هستم یعنی علاقه اصلی من طبقه‌بندی و شناخت پراکنش عنکبوت‌ها در فلات ایران است. تاکسونومیست‌ها الزاماً به دنبال گونه‌های جدید نیستند؛ بیش‌تر هدف این است که بتوان یک طبقه‌بندی بهتر و صحیحی در اختیار دنیای علم گذاشت. بنابراین بارها اتفاق افتاده که ما نامگذاری‌های اشتباه قدیمی را اصلاح کرده‌ایم مثلاً یک گونه را از یک جنس به جنس دیگر انتقال داده‌ایم و همه این‌ها بستگی به صفات مختلف دارد. اما بخش مهمی از کارمان به هر حال توصیف گونه‌های ناشناخته است، عنکبوت‌ها یکی از موفق‌ترین گونه‌های جانوری هستند چرا که شواهد نشان می‌دهد عنکبوت‌ها در کلیه زیستگاه‌های خشکی موفق به تشکیل جمعیت شده‌اند در نتیجه ما نیازمند مطالعه کلیه زیستگاه‌ها هستیم. من به شخصه از نواحی جزر و مدی در خلیج فارس گرفته تا رشته کوه‌های زاگرس و جنگل‌های هیرکانی و کویر لوت نمونه‌برداری‌هایی انجام داده‌ام. با توجه به اینکه هر اکوسیستم و هر زیستگاه گونه‌های منحصر به خود را دارد بنابراین الزامی است که ما همه زیستگاه‌ها را در فصول مشخصی مورد بررسی قرار دهیم. یکی از بخش‌های لذت‌بخش و در عین حال مشکل کار ما این است که عنکبوت‌ها تقریباً در همه زیستگاه‌ها یافت می‌شوند در نتیجه عنکبوت‌شناسی که در یک منطقه وسیع مثل فلات ایران کار می‌کند، باید طیف وسیعی از زیستگاه‌ها را مطالعه کند و نباید خود را به یک منطقه خاص محدود کند. اما در مورد شخص من، یکی از جالب‌ترین خاطراتم در سفر به لوت شکل گرفت که البته نتیجه آن‌هم به تفصیل در مجله تخصصی ساینس منتشر شد.

علمنا: بحث نامگذاری گونه‌ها متضمن داستان‌های جالبی هم بوده، لطفاً از تجربه‌های خودتان بگویید.
یکی از لذت‌بخش‌ترین زوایا در تاکسونومی نامگذاری گونه است چرا که نام گونه به نوعی جاودانه خواهد بود یعنی تا زمانی که تاریخ دنیا ادامه دارد، آن نام برای آن گونه باقی خواهد ماند. من در زندگی‌ام شانس این را داشته‌ام که با گونه‌های جالبی سر و کار داشته باشم. به طور کلی نام‌ها می‌تواند معرف یک صفت مشخص از آن گونه یا فرضاً اطلاعات مشخصی از زیستگاه، محل کشف، نام کاشف یا افراد خاص باشد. در مورد عنکبوت‌ها از آنجایی که تفاوت اغلب گونه‌ها را معمولاً تنها می‌توان در زیر میکروسکوپ دید، بنابراین انتخاب صفت مشخصه ی گونه بعنوان اسم معمولاً کار دشواری است. من تا امروز فقط یک بار نام را بر اساس ویژگی ظاهری انتخاب کرده‌ام و آن گونه هم نمونه‌ای بود از کرمان و آن تفاوت هم این بود که تمام اعضای آن زیرخانواده رنگ سیاهی داشتند اما نمونه ما برعکس رنگ آبی بسیار درخشانی در ناحیه سر و سینه داشت. من در وهله نخست فکر کردم که جانور در مرحله قبل از جلداندازی است چرا که عنکبوت‌ها وقتی در این مرحله قرار می‌گیرند، این رنگ را از خودشان نشان می‌دهند. ما آن نمونه را زنده‌گیری کرده و در روزهای بعد به این قطعیت رسیدیم که رنگ مذکور رنگ طبیعی خود جانور است. بنابراین نام گونه را بر اساس نام یک کانی آبی‌رنگ به همین اسم ملقب کردیم (Sahastata amethystina). یک گونه جدید هم در منطقه جزر و مدی یافتیم که به دلیل پراکنش معماگونه‌اش (بیش از ۶ هزار کیلومتر دورتر از نزدیک‌ترین خویشاوندش) نام انیگماتیکا (رمزآلود یا مبهم) را بکار بردیم (Paratheuma enigmatica). برخی گونه‌ها را هم به نام افراد معروف نامگذاری کردیم بعنوان مثال دو گونه عنکبوتی که من و یکی از همکارانم توصیف کردیم، به نام بازیگران فیلم مرد عنکبوتی به نام های Filistata maguirei و Pritha garfieldi نامگذاری شدند. خود این مساله به جلب نظر افکار عمومی کمک می‌کند چنانچه در مورد همین دو گونه اخبار گسترده‌ای هم از آن‌ها کار شد. این مساله خیلی ساده است اما می‌تواند منجر به شناخت بیش‌تر گونه و بالطبع آن حتی حفاظت شود. در واقع ما با نامگذاری، عنکبوت‌ها را به مردم عادی می‌شناسانیم. یک گونه هم با نام استاد وهاب‌زاده به دلیل تلاش‌های بی‌نظیر محیط‌زیستی ایشان نامگذاری شد (Zaitunia vahabzadehi). یک گونه هم با نام دکتر حسین آخانی (گیاهشناس شناخته شده) (Zaitunia akhanii)، یک گونه به نام دکتر حسین رجایی (پروانه شناس، Ajmonia rajaeii) معرفی کردیم و با همین الگو تلاش داریم که این مخلوقات زیبای خلقت را به دنیا و مردم بشناسانیم.

علمنا: لطفاً یکی از خاطرات جالب خود را در این زمینه برای ما بیان کنید.
هیچ خاطره‌ای برای من جالب‌تر از کشف عنکبوت‌های جزر و مدی نیست. گونه‌ای که من نمونه‌های آن را در سال ۱۳۹۴ در جزیره قشم آنهم بصورت خیلی اتفاقی پیدا کردم. خاطرم هست که آب عقب نشسته بود و ما مشغول نگاه کردن به مرجان‌ها و سنگ‌ها بودیم که دیدیم یک عنکبوت از زیر سنگ‌ها بیرون آمد. من ابتدا فکر کردم که باد آن را آورده و اصلا گونه خاصی نیست البته در آنزمان این را می‌دانستم که عنکبوت‌های جزر و مدی در نقاط مختلف دنیا شناخته شده‌اند اما در منطقه ما (خاورمیانه) هیچ‌گاه چنین اتفاقی رخ نداده بود. تا آن زمان فقط ۹ گونه از آن‌ها در سطح جهانی شناخته شده بود و نزدیک‌ترین گونه هم به نمونه ما، یک گونه در کشور کره آنهم با قریب ۶ هزار کیلومتر فاصله بود! این تازه نزدیک‌ترین گزارش از عنکبوت‌های جذر و مدی بود و مابقی از نیمکره جنوبی و تعدادی هم در فلوریدا آمریکا و یکسری هم در جزایر اقیانوس آرام شناسایی شده بودند. الان که خوب فکر می‌کنم به این جمع‌بندی می‌رسم که هنوز این گونه شاخص‌ترین در مجموعه کارهای من است و برای آن به شخصه ارزش زیادی قایل هستم.

علمنا: تاثیرگذارترین فرد در زندگی شما چه کسی است؟
من معلم زیست‌شناسی دوران دبیرستان و پیش‌دانشگاهی خودم آقای امید رهنمای را تاثیرگذارترین فرد در زندگی خودم می‌دانم. ایشان فردی بودند که بخش عمده علاقه من را جهت دادند. من ابتدا می‌خواستم دامپزشک شوم اما ایشان مسیر درست را به من نشان دادند. از نظر حرفه‌ای هم آقای دکتر یوری ماروسیک را الگوی خودم می‌دانم. ایشان یکی از شناخته‌شده‌ترین عنکبوت‌شناسان دنیا هستند که مطالعات بسیار خوبی هم در کشور ما انجام داده‌اند. خاطرم هست زمانی که من در دوران ابتدایی کارم بودم، ایشان در نهایت محبت ایمیل‌ها و سوالات من را پاسخ می‌دادند، رفرنس‌های مختلف را به من معرفی می‌کردند. واقعاً ایشان خیلی بیش‌تر از هموطنانم به من کمک کردند. سال گذشته هم من را به دانشگاه تورکو (فنلاند) دعوت کردند تا بتوانم یک ماه در کنار ایشان کار کنم. ایشان خیلی در شکل‌گیری فکری من به عنوان یک عنکبوت‌شناس نقش داشتند و همیشه به این خاطر سپاسگزار هستم. در عین حال همیشه از ایشان بعنوان یکی از بهترین دوستانم یاد می‌کنم.

علمنا: و سخن آخر
امیدوار هستم تا خوانندگان این مطلب از این به بعد نگاه دقیق تر و محبت آمیزتری نسبت به این موجودات شگفت انگیز که بیش از ۳۸۰ میلیون سال بر زمین وجود داشته اند، ابراز کرده و تلاش کنند تا درباره¬ی آن‌ها بیش‌تر بیاموزند چرا که بدون‌شک، حیات بر روی این سیاره بدون عنکبوت‌ها جریان نخواهد داشت و تنها با مطالعه است که ترس و نفرت، جای خود را به تحسین و شگفت زدگی خواهد داد.

درباره نویسنده

فرناز حیدری

فرناز حیدری کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست است. او درباره‌ تازه ترین روش‌های مطالعه بر روی گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی، فناوری‌های نوین زیست‌محیطی و راهکارهای علمی مبارزه با تهدیدات زیست‌محیطی می‌نویسد.

۱ دیدگاه

  • عنوان مصاحبه بسیار هوشمندانه انتخاب شده بود. از مطالعه آن لذت بردم و آموختم. درود بر قلم شما و اینکه محققین جوان این مرز و بوم را معرفی میکنید.

دیدگاه شما چیست