فضا و نجوم فلسفه و تاریخ علم

اسرار زن به زنجیر کشیده شده – ملاقات با آندرومدا

آندرومدا
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

در کنار خورشید ما و سیارات پیرامونی آن میلیاردها ستاره دیگر وجود دارد که همه اینها در کنار یکدیگر یک مجموعه عظیم با عنوام کهکشان راه شیری را ساخته اند. ما امروز می دانیم که کهکشان راه شیری در کیهان تنها نیست و چیزی حدود صدها میلیارد کهکشان دیگر نیز در جهان وجود دارد. تعجبی ندارد که رویت همه این کهکشان با چشم عادی ممکن نیست . در این بین البته ۳ استنثاء وجود دارد. دو کهکشان کوتوله با نام های ابرهای ماژلانی کوچک و ابرهای ماژلانی بزرگ را که البته در نیمکره جنوبی زمین می توان مشاهده کرد و دیگری کهکشانی که به زبان یونانی Ανδρομέδα و به زبان امروز ما آندرومدا یا کهکشان زن برزنجیر خوانده می شود. جالب است بدانیم که از نظر تاریخی؛ اولین رصد ثبت‌شده از آندرومدا، توسط منجم ایرانی عبدالرحمن صوفی رازی و در سال ۹۶۴ میلادی صورت گرفته است و می دانیم که عبدالرحمن صوفی شیء مشاهده شده را ابر کوچک نامیده است.

تصویری که در کتاب صورالکواکب اثر عبدالرحمان صوفی؛ منجم و دانشمند ایرانی در خصوص "آندرومدا" وجود دارد

تصویری که در کتاب صورالکواکب اثر عبدالرحمان صوفی؛ منجم و دانشمند ایرانی در خصوص “آندرومدا” وجود دارد

از جهتی بخت با ما یار نبوده که در دوران پس از انقلاب صنعتی زندگی می کنیم. چرا که با وجود آلودگی های نوری در مناطق گسترده ای از زمین به سختی می توان آندرومدا را در  آسمان شب تشخیص داد. اما در واقع قسمت های پرنور تر آندرومدا در بهترین حالت ممکن در پهنه آسمان قابل مشاهده است و می توان لکه نوری در حدود ۶ برابر ابعاد ماه کامل را با کمی سعی و خطا تشخیص داد. اینکه جزییات آندرومدا با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیست و به خصوص قرن ها پیش که با تلسکوپ های ضعیف اطلاعات زیادی از ماهیت آن به دست نمی آمد باعث شده بود هیچکسی نداند که آندرومدا واقعا چیست. تا قرن بیستم میلادی گمانه زنی های فراوانی در این  باره وجود داشت اما تفکر غالب این بود که تمام جهان هستی از کهکشان راه شیری تشکیل شده و آندرومدا نیز چیزی جز یک سحابی درون کهکشان راه شیری نیست.
همه این مناقشات در سال ۱۹۲۳ با پژوهش های ادوین هابل پایان یافت و او بود که نشان داد آندرومدا ؛ یک شیء داخل کهکشان راه شیری نیست و خود؛ کهکشان دیگری است که در دوردست ها واقع شده است. فاصله آندرومدا امروزه تقریبا دقیق مشخص است و می دانیم که این کهکشان ۲.۵ میلیون سال نوری از ما دور است.  این فاصله با در نظر گرفتن قطر کهکشان ما یعنی راه شیری که بالغ است بر ۱۲۰ هزار سال نوری؛ حتی در مقیاس نجومی فاصله زیادی است. آندرومدا به وضوح از راه شیری بزرگتر است و با قطر ۲۰۰ هزار سال نوری جرم بیشتری هم دارد. آندرومدا شاید چیزی حدود دو برابر کهکشان راه شیری ستاره داشته باشد. این اعداد و ارقام البته تخمینی هستند و در منابع مختلف به صورت های متفاوتی ذکر شده اند و بنابراین نباید آنها را به عنوان اعدادی دقیق در نظر گرفت. اگر بخواهیم یک مقایسه سرسری از دو کهکشان داشته باشیم بد نیست بدانیم که سیاهچاله مرکز آندرومدا چیزی در حدود ۴۰ میلیون برابر جرم خورشید؛ جرم دارد در حالیکه جرم سیاهچاله مرکز کهکشان راه شیری تقریبا ۴ میلیون برابر جرم خورشید است. با این وجود تا جایی که به شکل ظاهری مربوط می شود هم کهکشان راه شیری و هم آندرومدا کهکشان های مارپیچی هستند . هرچند که آندرومدا بسیار از ما دور است اما با کمک تلسکوپ های امروزی و مشاهده آن اطلاعات بی نهایت ارزشمندی به دست آمده است.
مثلا اینکه ستاره شناسان می گویند حلقه غباری که در ناحیه داخلی اندرومدا قابل مشاهده است احتمالا به واسطه برخورد کهکشان کوتوله M32 ایجاد شده است که حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش با آن برخورد کرده است. البته کلمه برخورد در اینجا اصلا مناسب نیست و شاید بتوان گفت کلمهء اشتباهی هم هست. کهکشان ها به قدری عظیم اند و فاصله میان ستارگان آنها به قدری زیاد است که احتمال برخورد دو ستاره وقتی مثلا دو منظومه ستاره ای به یکدیگر می رسند بسیار بسیار کم است. البته نیروی گرانش بین دو کهکشان همان جاذبه ای است که آنها را به سوی یکدیگر می کشاند و کهکشان بزرگتر به نوعی کهکشان کوچکتر را می بلعد. همین حالا که در حال مطالعه این متن هستید آندرومدا با سرعت  تقریبی ۴۱۰ هزار کیلومتر در ساعت به سمت کهکشان راه شیری در حرکت است و در حدود ۳ تا ۴ میلیارد سال دیگر دو کهکشان به یکدیگر خواهند رسید. هرچند که راه شیری کمی از آندرومدا کوچکتر است اما همین کافی است تا گرانش آن بتواند بر آندرومدا اثر بگذارد. این دو کهکشان افسانه ای که تاریخ و فرهنگ انسان را برای هزاران سال تحت تاثیر خود قرار داده اند پس از برخورد از هم جدا می شوند و در نهایت با ادغام در یکدیگر کهکشان بزرگتری را تشکیل می دهند. اگر چه در آن زمان دیگر انسانی وجود نخواهد داشت اما کنجکاوی انسان پایانی ندارد و حتی از حالا برای کهکشان جدیدی که قرار است میلیاردها سال آینده شکل بگیرد اسم هم انتخاب کرده ایم و از تلفیق دو نام کهکشان راه شیری و آندرومدا؛ نام میلکرومدا Milkomeda را ساخته ایم.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک ، منطق ریاضی و مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ علم (تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم)

دیدگاه شما چیست