فلسفه و تاریخ علم

موضوع داستان های علمی-تخیلی چیست؟ (قسمت اول)

داستان علمی-تخیلی
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

“هر فناوری به قدر کافی پیشرفته، از جادو غیرقابل تشخیص است”
قانون سوم کلارک

تشخیص مرز میان ژانر علمی- تخیلی Science-Fiction و فانتزی گاهی به سادگی ممکن نیست. به خصوص که ژانر علمی- تخیلی الزاما هم در داستان خلاصه نمی شود و ممکن است در هر قالبی مثل فیلم یا تلویزیون، بازی کامپیوتری، سینما، تئاتر و … ریخته شود. از نظر تاریخی مفهوم ساینس فیکشن از قرن نوزدهم به تدریج مصطلح شده است و اگر بخواهیم یک تعریف نه چندان جامع از آن ارائه کنیم؛ مقصود از ژانر علمی-تخیلی چیزی شبیه به آثاری است که آرتور سی. کلارک Arthur Charles Clarke ، آیزاک آسیموف Isaac Asimov  و رابرت ای. هاینلاین Robert Anson Heinlein طی سالیان طولانی نوشته اند.
از اودیسه فضایی ۲۰۰۱  اثر آرتور سی. کلارک که استنلی کوبریک از روی آن فیلم ساخت گرفته تا آثار مشهور ژول ورن؛ نویسنده مشهور فرانسوی همگی در ژانر علمی-تخیلی جای می گیرند. اما به راستی وجه اشتراک همهء این آثار چیست؟ چه چیزی داستان ها ؛ فیلم ها و بازی های کامپیوتری را علمی-تخیلی می کند؟ شاید مهمترین مشخصه همه این آثار این باشد که تم اصلی و درونمایه رویدادها معطوف به آینده است. در داستان های علمی-تخیلی حدس هایی از تغییر زندگی انسان در آینده در اثر پیشرفت علم و فناوری طرح می شود و تبعات زندگی در چنین دنیای ؛ سوژه اصلی می شود. مثلا زندگی در دنیایی که در آن ماشین ها بر انسان ها غلبه کرده اند؛ زندگی در جهانی که انسان ها شبیه سازی می شوند؛ ماشین زمان اختراع شده و می توان در زمان سفر کرد؛ حیات هوشمند فضایی پیدا شده و … قطعا مثل دنیای امروز ما نخواهد بود.
ژول ورن در کتاب بیست هزار فرسنگ زیر دریا در سال ۱۸۷۰ از زیردریایی و ابزارهای عجیبی صحبت می کرد که در زمان نگارش آن بیشتر به تخیل شبیه بود. یا در کتاب سفر به مرکز زمین؛ از زمین تا ماه و بسیاری داستان های دیگر از رخدادهای آینده صحبت می کند و با به کارگیری قوه تخیل و خلاقیت آینده ای را تصویر می کند که تنها از ذهن یک نابغه بر می آید. داستان از زمین به ماه ژول ورن در سال ۱۸۶۵ منتشر شده بود و این رویا و تخیل پردازی ژول ورن بیش از یک قرن بعد در ماموریت آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ میلادی با پرواز نیل آرمسرانگ، باز آلدرین و مایکل کالینز به ماه تحقق پیدا کرد. مارک تواین در کتاب از تایمز لندن در ۱۹۰۴؛ که در سال ۱۸۹۸ نوشته بود از یک فناوری صحبت می کند که به گونه حیرت آوری به اسکایپ و میزگرد های اسکایپی امروز شباهت دارد.
در بسیاری از داستان های علمی- تخیلی آینده ای تصویر می شود که در آن انسان ها مجبور به ترک زمین و یافتن سیاره ای جایگزین برای ادامه حیات شده اند. در برخی داستان ها  بیگانه‌های فرازمینی به زمین آمده اند و در برخی دیگر سفر در زمان و عبور از کرمچاله ها سوژه اصلی قرار گرفته اند. تعدادی از آثار علمی-تخیلی به آینده ای می پردازد که پیشرفت علم در آن همانند سازی انسان را ممکن کرده و یا هوش مصنوعی به قدری توسعه پیدا کرده که حیات انسانی به خطر افتاده است. هر چه هست موضوع داستان های علمی- تخیلی؛ نحوه مواجهه جامعه انسانی با فناوری هایی است که در حال حاضر وجود ندارد. ما هنوز نمی دانیم در صورت غلبه روبات ها بر انسان چه باید کرد. ما هنوز نمی دانیم سفر در زمان اگر ممکن شود چگونه چهره زندگی روی زمین را تغییر می دهد. در قسمت بعدی به جنبه های دیگری از مساله داستان های علمی-تخیلی و پیش بینی فناوری های آینده خواهیم پرداخت.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست