علوم پایه

می‌خواهید سنگ‌قبرتان تا ابد بماند؟

سنگ قبر - سنگ یادبود - مرگ
نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

سنگ‌قبر، اگر در قبرستان قدم بزنید، نشان قبرهایی را می‌بینید که همگی به یک روش ساخته شده‌اند: سنگ!
بسیاری از مردم اصلا به این فکر نمی‌کنند که چه نوعی سنگی باید برای یادمان خود استفاده کنند که از همه جذاب‌تر و مقاوم در برابر شرایط آب و هوایی و زمان باشد. این را باید بدانیم که همه سنگ‌ها از این منظر که چگونه باید تا ابد فرسودگی را تحمل کنند، یک‌جور نیستند.
اغلب سنگ‌قبرها طی چند قرن اخیر از چند نوع سنگ محدود ساخته شده‌اند: مرمر، سنگ لوح و گرانیت سه تا از رایج‌ترین‌ آنها هستند. گاهی به سنگ‌های تیره‌تر برمی‌خورید که از گابرو و شاید برخی نیز از نشان‌های قبرها ساخته شده‌اند، اما به‌ویژه در یادمان‌های جدیدتر، مرمر و گرانیت (و شاید سنگ‌های آتش‌فشانی) این مسئولیت را بر عهده دارند. در قبرستان‌های قدیمی‌تر از سنگ‌هایی استفاده شده که در محل موجود بوده‌اند و به همین جهت شاید متنوع باشند.
ثابت شده است که ساخت سنگ‌قبر یا هر یادمانی از موادی مانند مرمر جهت پایدار ماندن گزینه خوبی نیست. سنگ‌ها به دو روش تجزیه می‌شوند: فیزیکی و شیمیایی. فرسایش فیزیکی عوارضی است که طی روندهایی مانند شکافته شدن در اثر یخ‌زدگی، سایش (از چیزهایی که با آن برخورد می‌کنند)، ریشه گیاهان، کاهش فشار در سطح (به یاد داشته باشید اغلب سنگ‌ها زیر پای ما با فشار بالا دچار فرورفتگی می‌شود، در نتیجه سطح آن از وضعیت مطلوب خود خارج می‌شود) و موارد دیگر بر روی سنگ‌ها ایجاد می‌شود. فرسایش شیمیایی واکنش‌هایی است که هنگام تماس سنگ با آب، هوا و اسیدها رخ می‌دهد. این دو نوع فرسایش در کنار یکدیگر با گذشت زمان کافی، بلندترین کوه‌ها را به چیزی بیش از یک تپه شن تبدیل می‌کنند.
در حال حاضر سنگ‌ها از مواد معدنی تشکیل شده‌اند و برخی مواد معدنی بر روی سطح زمین، بیش از سایرین در معرض خرد شدن قرار دارند. اگر بخواهیم رایج‌ترین مواد معدنی سنگ‌قبرها را از نظر سرعت فرسودگی رتبه‌بندی کنیم، تقریباً به این صورت است (از موارد بیشتر مستعد تا کمتر مستعد در برابر فرسایش):
کلسیت (تقریباً ۱۰۰ درصد مرمر از کلسیت تشکیل شده است)
الیوین (گابرو)
فلدسپار پلاچیو کلاس (موجود در گابرو، گرانیت و تقریباً هر سنگ آتش‌فشانی)
پیروکسین (موجود در گابرو)
آمفیبول (موجود در دیوریت تا گرانیت)
میکای سیاه (موجود در گرانیت)
فلدسپار ارتوکلاز (موجود در گرانیت)
مسکویت (تا حدی موجود در گرانیت)
کوارتز (تا حد زیادی در گرانیت، کوارتزیت و ماسه سنگ موجود است)
اول از همه به چه چیزی توجه می‌کنید؟ مقاومت «کلسیت» در مقابل حملات فرسایش شیمیایی بسیار ناچیز است. به همین دلیل است که سنگ‌قبرهای قدیمی که در کنار برخی شهرهای بزرگ قرار داشتند واضح نیستند، زیرا باران اسیدی ایجاد شده در اثر آلودگی کارخانه‌ها بخش زیادی از کلسیت سنگر قبرهای سنگ‌آهک و مرمر را از بین برده است. حتی مواد معدنی سخت‌تر مانند فلدسپار پلاجیوکلاس که در همه چیز از گابرو تا گرانیت موجود هستند، اگر با آب اسیدی واکنش نشان دهند، مستعد خرد شدن و تبدیل شدن به خاک رس هستند.

چه نوع سنگ‌هایی در مقابل حملات فرسایش شیمیایی مقاوم‌اند؟
گرانیت گزینه خوبی است، ماسه سنگ هم همین طور؛ زیرا آن‌ها غنی از مواد معدنی پایدارتری مانند کوارتز و اورتوکلاز (یک فلدسپار غنی از پتاسیم) هستند. به هر صورت، فرسایش فیزیکی می‌تواند به شدت به آن‌ها صدمه بزند. ماسه سنگ ممکن است غالباً کوارتز باشد (بسته به این‌که چه نوعی را انتخاب می‌کنید)، اما ماسه سنگ واقعاً فقط دانه‌های ماسه است که با سیمان به هم متصل شده‌اند.
آب می‌تواند سیمان را تغییر دهد یا وارد ترک‌های بین ذرات شود و وقتی که یخ می‌زند ممکن است ترک بردارد! این اتفاق در سنگ‌قبرهای ساخته شده از سنگ لوح رخ می‌دهد اگر شکاف محسوسی که گسستگی نام دارد باعث ورود آب به داخل سنگ شود و آن را تکه تکه کند. چه کسی می‌دانست که آب چنین با سنگ‌ها دشمنی دارد؟

اگر بخواهید سنگ‌قبرتان تا ابد پابرجا باشد چه می کنید؟
غیر از این‌که آن را جایی خارج از محدوده هر نوع فرسایش مثلاً بیابان آتاکاما {این بیابان بین سه کشور شیلی، پرو و بولیوی قرار دارد و خشک‌ترین مکان بر روی زمین می‌باشد} یا چه می‌دانم، ماه ببرید، سنگی را بر می‌گزینید که از یک ماده معدنی مقاوم ساخته شده که با هم جوش خورده و فاقد شکافت (صفحات سست در سنگ) باشد.
این کار شما را به دو چیز می‌رساند.
اول مواد غیر واکنش‌پذیر است؛ احسنت! سنگ‌قبرتان را از طلای جامد بسازید و مدت زیادی یا تا زمانی که کسی آن را بدزدد و ذوب کند، دوام می‌آورد. هم‌چنین می‌توانید مانند یخچالتان با یک نشان فلزی بی خط و خش به خاطرها سپرده شوید، که البته در این صورت به هیچ وجه دیگر سنگ‌قبر خوانده نمی‌شود.
دوم چیزی است که کاملاً از آنچه که مواد معدنی مقاوم می‌نامیم ساخته شده و در برابر فرسایش شیمیایی و فیزیکی مقاوم است. دسته ای از مواد معدنی نامتداول مانند زرگون، مونازیت و اسفین وجود دارد که در مقابل ضربه مقاوم هستند. به همین خاطر است که وقتی به یک دانه شن در زیر میکروسکوپ نگاه می‌کنید، بسیاری از این مواد معدنی را می‌بینید و به همین دلیل کهن‌ترین ماده بر روی زمین زرگون است (زرگون جک هیلز ۴٫۴ میلیارد سال قدمت دارد که خود یادبود سنگ‌هایی است که پیش از آن‌ها وجود داشته‌اند). به هر صورت ساختن یک سنگ‌قبر از این مواد معدنی شاید به معنی یک نشان بسیار بسیار کوچک باشد.

از دست مواد معدنی رایج‌تر چه کاری برمی‌آید؟
البته بهترین‌ها گارنت و کوارتز هستند. حالا بسته به میل شما برای متمایز بودن در یک قبرستان، تلاش برای ایجاد یک سنگ قبر با ابعاد متوسط از گارنت یا کوارتز جامد کار دشواری است. معمولاً این مواد معدنی در قطعات بزرگی که بتوان آن‌ها را برای نشان قبر تراشید، تشکیل نمی‌شوند. به هر حال کوارتز ماده اولیه کوارتزیت است (شگفت‌انگیز نیست؟). کوارتزیت یک سنگ دگردیسی است که از گرم شدن ماسه سنگ تحت فشار ایجاد شده و در آن تمام ذرات ماسه‌ای کوارتز به شبکه‌ای به هم پیوسته از کوارتز تبدیل می‌شود، کل سستی میان ذرات از بین می‌رود و در عوض یک قطعه تقریباً محکم کوارتز پدید می‌آید.
کوارتزیت به خاطر وجود کوارتز، بسیار در مقابل فرسایش شیمیایی مقاوم است و چون فاقد فضای زیادی است که آب به درون آن نفوذ کند، در مقابل فرسایش فیزیکی نیز بسیار پایدار است. اگر سنگ‌قبرتان را از کوارتزیت بسازید، سال‌ها به یک سنگ نگاه می‌کنید یا دست کم تا زمانی که خورشید زمین را احاطه کند. (چه بهتر که یک کاوش بین سیاره‌ای انجام شود تا بازمانده‌های زمینی شما به فضا پرتاب شوند)

+ توضیح تصویر اصلی این مطلب: این تصویر مربوط به یک گزارش تصویری از سایت خبری تابناک می باشد و عکاس آن نیز خانم نفیسه آبباز هستند.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست