فلسفه و تاریخ علم

گربه شرودینگر در فرهنگ و هنر

schrodingers-cat - گربه شرودینگر
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

معمای گربه شرودینگر که گاهی از آن به عنوان پارادوکس یاد می شود آزمایش ذهنی مشهوری است که در سال ۱۹۳۵ توسط اروین شرودینگر فیزیکدان مشهور اتریشی (برنده جایزه نوبل فیزیک سال ۱۹۳۳) مطرح شد. آزمون ذهنی که روی یک مشکل بنیادین در مفاهیم مکانیک کوانتومی؛ دست می گذارد. مشکلی که دقیقا زمانی پیش می آید که این مفاهیم؛ از دنیای میکروسکوپیک پا به دنیای ماکروسکوپیک می گذارند.
بر اساس این آزمایش ذهنی یک گربه در یک جعبه ایزوله می تواند بر طبق قواعد مکانیک کوانتومی در وضعیتی قرار بگیرد که همزمان هم مرده و هم زنده است. وضعیتی که تا زمان مشاهده بلاتکلیف می ماند و البته با شهود و درک روزمره ما از واقعیت دنیایی که هر روز تجربه می کنیم همخوانی ندارد. پای این آزمایش ذهنی مشهور؛ صرف نظر از اینکه همچنان بحث ها و مناقشات دامنه دار فیزیکدانان و فیلسوفان بوده و هست؛ به دنیای طنز و کاریکاتور؛ ادبیات؛ شعر؛ فیلم های علمی- تخیلی و حتی موسیقی نیز کشیده شده است.
در ادبیات؛ داستانهایی مانند خدایان آمریکایی اثر نایل گیمن Neil Gaiman و یا حتی رمان های  رابرت آنتون ویلسون Robert Anton Wilson که در آن به موضوع معمای گربه شرودینگر اشاره شده است. اینکه گربه (یا محتوای جعبه ای دربسته) پیش از باز شدن در حالتی بینابینی و بلاتکلیف قرار دارد و ناظری که جعبه را باز می کند واقعیت را خلق می کند در اغلب این داستان ها و رمان ها تکرار می شود. در اثر آدام فلبر Adam Felber با عنوان گوی شرودینگر؛ شخصیت این داستان دکتر شرودینگر است و مکانیک کوانتومی این بار دستمایه خلق یک اثر ادبی هنری شده است. در اثری از رابرت ای هاینلاین Robert A. Heinlein ؛ گربه داستان که پیکسل نام دارد روی دیوارها راه می رود و وجود تعین ناپذیر دارد و در داستان گفته می شود که این گربه شرودینگر است. نمونه های به کارگیری مجرای گربه شرودینگر فراوان اند و اشاره به همه آنها در یک یادداشت کوتاه ممکن نیست.

لوگوی گوگل در سال ۲۰۱۳ به مناسبت ۱۲۶ مین سال تولد شرودینگر

لوگوی گوگل در سال ۲۰۱۳ به مناسبت صد و بیست و ششمین سال تولد شرودینگر

شاعرانی مانند سسیل آدامز؛ گون هاروود و هولیس رابینز از جمله شاعرانی هستند که موضوع گربه شرودینگر را سوژه شعر خود قرار داده اند. گربه شرودینگر سوژه فیلمنامه و داستان سریال ها و نمایش های تلویزیونی هم بوده و همین تم درقالب داستان های مختلفی در این سریال ها به نمایش درآمده است.  مثلا در یک اپیزود سریال بیگ بنگ تئوری در سال ۲۰۰۸ صحبت از گربه شرودینگر است و در یکی از اپیزودهای سال ۲۰۱۱ ؛ شلدون کوپر شخصیت اصلی این سریال تلویزیونی  رابطه دوستی اش با لئونارد را دوستی شرودینگر می نامد.
رفاقتی که در آن لئونارد همزمان به عنوان دوست و دشمن تعریف می شود. در انیمیشن ریک و مورتی “Rick and Morty” در اپیزود اول از فصل دوم تعدادی گربه شرودینگر شناور در فضای بی زمانی و عدم قطعیت نشان داده می شوند. در فیلم های سینمایی مانند A Serious Man یا In Repo Men و یا  Prince of Darkness یا حتی در فیلم کوتاه مرده یا زنده Dead and Alive محصول ۲۰۱۳ و بسیاری فیلم های دیگر می توان ردپای گربه شرودینگر را یافت.
یکی از بهترین نمونه های به کارگیری موضوع گربه شرودینگر در فیلم سینمایی Coherence محصول ۲۰۱۳ و به کارگردانی James Ward Byrkit بود که در آن واقعیت؛ تنها با باز کردن در جعبه تعیین می شود. در موسیقی پاپ Tomosuke Funaki آهنگی دارد با نام گربهء شرودینگر. در موسیقی راک آهنگ زنده “Alive” از پرل جم Pearl Jam ؛ آهنگ مرده “Dead” از پیکسیس Pixies و مرده یا زنده تحت تعقیب  “Wanted Dead or Alive” از بن جوی Bon Jovi. و بسیاری دیگر تحت تاثیر مفهوم گربه شرودینگر بوده اند. در کنار همه اینها عکس ها و تصاویر عمدتا با تم طنز روی تیشرت ها و لباس ها درباره گربه شرودینگر نشان دهنده آن است که چگونه یک آزمایش ذهنی مهم در فیزیک جدید؛ جایی خارج از حیطه خود وارد فرهنگ و زبان و ادبیات و سینما و حتی طنز می شود.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست