فضا و نجوم

چرا باید ایران را از دور دید؟

ایران - سنجش از دور - علمنا
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

شعار امسال هفته جهانی فضا «سنجش از دور؛ توانمندسازی آینده» است. این شعار بر اهمیت ماهواره‌های سنجش از دور و نقش آنها در بهبود زندگی انسان در زمین تاکید می‌کند. در حال حاضر هیچ کشوری را نمی‌توان پیدا کرد که به تصاویر سنجش از دور نیاز نداشته باشد. به خصوص کشوری مانند ایران که سرزمینی وسیع با اقلیمی متنوع دارد. در یادداشت پیش رو درباره اهمیت به‌کارگیری ماهواره‌های سنجش از دور در ایران صحبت کرده‌ایم. اما قبل از آن گریزی به گذشته می‌زنیم.

سنجش از دور به فنی گفته می‌شود که به کمک تصویربرداری‌های ماهواره‌ای در طول موج‌های مرئی و فروسرخ، می‌توان اطلاعات زیادی از ویژگی‌های زمین و تغییرات آن طی زمان به دست آورد.

نگاهی به گذشته

اوایل دهه ۱۳۵۰ خورشیدی بود که کلنگ ساخت مرکز فضایی البرز کرج (ماهدشت سابق) به زمین زده شد. مرکز البرز تقریبا از نخستین مراکز فضایی دریافت تصاویر ماهواره‌ای در جهان بود. عملیات ساخت این مرکز همزمان با پرتاب نخستین نسل از ماهواره‌های سنجش از دور آمریکا موسوم به «لندست» آغاز شد.
قرار بود در مرکز فضایی البرز بشقاب‌های ماهواره‌ای مختلفی نصب شود تا داده‌های ماهواره‌های سنجش از دور را دریافت کنند. یکی از بشقاب‌ها نصب شد و ساختمانی هم برای پردازش و نگهداری تصاویر در کنار آن احداث گردید.
منتها با وقوع انقلاب اسلامی شرکت طرف آمریکایی طرف قرارداد ساخت مرکز فضایی البرز از کار کنار کشید. کمتر از دو سال بعد هم کشور وارد جنگی ۸ ساله با عراق شد. دوران پس از جنگ هم اغلب به بازسازی و احیای زیرساخت‌های اساسی کشور گذشت. به همین خاطر بسیاری از برنامه‌های علمی و فناوری از جمله توسعه مرکز فضایی البرز بیش از یک دهه به حالت تعلیق درآمد.

سنجش از دور در ایران جان تازه‌ای گرفت

در سال ۱۳۷۰، مجلس شورای اسلامی قانون تاسیس مرکز سنجش از دور ایران را زیر نظر وزارت مخابرات تصویب کرد. این مرکز بعدها در سال ۱۳۸۲ به «سازمان فضایی ایران» تغییر ماهیت داد. تصویب این قانون و توجه دوباره به فعالیت‌های فضایی، بحث سرمایه‌گذاری در حوزه سنجش از دور را دوباره در کشور داغ کرد.
ایران از همان اوایل دهه ۱۳۷۰، برای توسعه بخش سنجش از دور با مشکلات و چالش‌های جدی و سختی روبرو بوده و هنوز هم هست. به طور مثال کشور برای رسیدن به توان فنی در زمینه طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره‌های سنجش از دور راه طولانی در پیش دارد. از طرفی دیگر تحریم‌های بین‌‌المللی علیه ایران در دهه‌های گذشته مانع از انعقاد قرارداد ساخت و پرتاب ماهواره با کشورهای دیگر بوده است. این موضوع در دریافت تصاویر ماهواره‌ای نیز وجود دارد. به‌طوری‌که دریافت سیگنال‌های ماهواره‌ای از ایستگاه‌های زمینی در ایران امکان‌پذیر نیست.
بحث تحریم‌ها تا خرید تصاویر ماهواره‌ای نیز وجود داشت؛ به طوری که معمولا این تصاویر با چند واسطه و هزینه‌های نامتعارف به دست ایران می‌رسید.
در کنار تمام این مشکلات، خوشبختانه برخی بسترهای فنی برای دریافت تصاویر ماهواره‌ای در کشور وجود دارد. نیروهای متخصص و آموزش‌دیده‌ای در زمینه سنجش از دور در کشور وجود دارند. این مساله باعث نکته مثبت و مهمی در کشور است. زیرا نشان‌ می‌دهد ایران مشکلی در پردازش و بهره‌برداری از تصاویر ماهواره‌ای ندارد.
در نشست خبری هفته فضا که سه‌شنبه ۱۳ مهر ۱۳۹۵ در سازمان فضایی ایران برگزار شد، دکتر محسن بهرامی (رییس این سازمان) از مذاکره با چند شرکت‌ خارجی برای خرید ماهواره سنجش از دور خبر داد. این اتفاق گام مهم و مثبتی برای کشور خواهد بود. زیرا کشور به شدت به تصاویر سنجش از دور با کیفیت نیازمند است.
اما به چند دلیل ایران به ماهواره‌های سنجش از دور و تصاویر آنها نیاز دارد.

ایران اقلیم متنوعی دارد

ایران سرزمینی پهناور با اقلیمی متنوع است. کوهستان، جنگل، کویر، دریا و غیره؛ در کمتر کشوری شاهد این همه تنوع اقلیمی هستیم. پایش و نظارت بر این اقلیم با روش‌های سنتی بسیار پرهزینه، کند و از همه مهم‌تر کم‌دقت است. پس ما ناگزیر هستیم برای حفاظت سرزمین‌مان از تصاویر ماهواره‌ای استفاده کنیم. به خصوص در حال حاضر که ایران درگیر مشکلات زیست‌محیطی زیادی است.
این تصاویر به ما کمک می‌کنند تا تغییرات اقلیمی در هر گوشه‌ای از کشور را به دقت زیرنظر بگیریم. اقلیم کشور را به درستی مدیریت کنیم و در مواقع بحرانی تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه‌ای داشته باشیم. زیرا این مساله به طور مستقیم بر زندگی مردم اثرگذار است.
نکته مهم دیگر اینکه بخش مهمی از شرایط اقلیمی ایران، وابسته به اقلیم کشورهای همسایه است. به طور مثال تقریبا هیچ‌کدام از رودخانه‌های مرزی ایران از درون خاک کشور سرچشمه نمی‌گیرند. یا بخش مهمی از بروز پدیده‌ای مانند «ریزگردها» در ایران به واسطه شرایط اقلیمی کشورهای همسایه است.
ما باید در ایران به فناوری‌های روز سنجش از دوری مجهز باشیم که بتواند علاوه بر پایش اقلیم کشور، تغییرات را در کشورهای منطقه نیز زیرنظر داشته باشد.

سنجش از دور کشاورزی کشور را نجات می‌دهد

صنعت کشاورزی یکی از حوزه‌هایی است که به شدت به سنجش از دور نیاز دارد. تصاویر ماهواره‌ای به ما کمک می‌کنند تا سطح زیرکشت هر محصولی را در هر جایی از کشور با دقت بالا محاسبه کنیم و مدیریت هوشمندانه‌ای روی محصولات کشاورزی داشته باشیم.
از طرفی دیگر سنجش از دور کمک می‌کند عواملی که روی صنعت کشاورزی بسیار اثرگذار هستند را به خوبی بررسی کنیم. مانند وضعیت خاک، رودخانه‌ها، سفره‌های آب زیرزمینی و غیره.
کارشناسان کشاورزی به راحتی به کمک تصاویر ماهواره‌ای می‌توانند به کشاورزان و حتی دامداران برای کشت محصول و پرورش دام مشاوره‌ بدهند. به آنها برای مقابله با شرایط بحرانی همچون خشکسالی کمک کنند.
در همین سال‌های گذشته برخی از مراتع کشور به خاطر چرای نادرست دام از بین رفته‌اند. در حالی که به راحتی با بررسی تصاویر ماهواره‌ای می‌توانیم مناطق در معرض تخریب را شناسایی کنیم و برای نجات آنها برنامه‌ریزی کنیم.

سنجش از دور ما را در برابر بلایای طبیعی هوشمند می‌کند

اخبار یک ساله گذشته را مرور کنید. چقدر از اخبار داخلی به گزارش‌هایی از وقوع سیل، زلزله، آتش‌سوزی جنگل‌ها و حوادثی از این دست اختصاص دارد؟ حتما همین الان چند مورد به ذهن شما رسیده است. شاید هم خود شما حداقل یکی از این شرایط را تجربه کرده‌اید.
ما با برخی اقدامات می‌توانیم جلوی برخی از این اتفاقات را بگیریم و یا حداقل از بزرگ‌ترشدن ابعاد این حوادث جلوگیری کنیم. مثلا تشخیص به موقع آتش‌سوزی در جنگل و یا اینکه آتش‌سوزی دقیقا به کدام سمت می‌رود، می‌تواند جلوی خیلی از اتفاقات بد را بگیرد. یا اینکه حداقل بتوانیم ۲۴ ساعت زودتر طغیان رودخانه‌ها یا وقوع سیل را پیش‌بینی‌ کنیم، بدون‌شک ناگهان غافلگیر نخواهیم شد. در زمان وقوع زلزله، اگر به درستی ابعاد حادثه را ارزیابی کنیم، می‌توانیم به خوبی خسارت این را حادثه را به حداقل ممکن برسانیم.
تصاویر ماهواره‌های سنجش از دور آنلاین به ما در چگونگی رویایی با حوادث طبیعی بسیار کمک می‌کند. درست است که جلوی این حوادث را نمی‌گیرد، اما کمک می‌کند که مسئولان تعریف مساله دقیق و خوبی داشته باشند.

سنجش از دور در خدمت پژوهش‌های علمی

پیش‌تر در علمنا درباره کاربرد تصاویر سنجش از دور در کشف مناطق باستانی مطلب مفصلی نوشتیم. این موضوع می‌تواند در کشور ما به کشف مناطق باستانی و حتی حفاظت از آنها کمک کند. تصاویر سنجش از دور در بسیاری از پژوهش‌های علمی و صنعتی از جمله دیرینه‌شناسی، زمین‌شناسی، اکتشاف معدن و غیره بسیار کاربرد دارند. به رشد علم و شناخت کشور کمک زیادی می‌کنند و فرصت‌های جدید اقتصادی را پیش روی ما قرار می‌دهند.

سنجش از دور در خدمت توانمندسازی آینده ایران

همه آنچه گفته شد برخی از مهم‌ترین دلایل نیاز مبرم کشور به ماهواره‌های سنجش از دور است. داشتن چنین ماهواره‌ای در فضا که مالکیت، هدایت و بهره‌برداری از آن در اختیار ایران باشد، به ما کمک می‌کند تا به واسطه شناخت بهتری که از کشور و منطقه خود پیدا می‌کنیم، بازیگر بهتری در عرصه‌های مختلف اقتصادی و سیاسی حداقل در سطح منطقه‌مان باشیم. به ما در اتخاذ تصمیم‌های هوشمندانه و مدیریت منطقه بسیار کمک می‌کند. علاوه بر آن باعث رشد فناوری فضایی در کشور می‌شود.
دستیابی به زیرساخت‌های ییشرفته سنجش از دور مساله‌ای منحصر به سازمان فضایی ایران یا سایر نهادهای فضایی کشور نیست، بلکه موضوعی کلان و فراسازمانی است.

+ مطلب مرتبط با این گزارش

+ توضیح تصویر اصلی: این تصویر واقعی نیست و شبیه سازی شده است.

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست