اخبار ایران و جهان

چرا باید چرخِ “چرخ” بچرخد؟

برنامه چرخ
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

چند روزی است، برنامه تلویزیونی «چرخ» نخستین سالگرد فعالیت خود را پشت سر گذاشته است. این برنامه علمی هر شب از شبکه ۴ سیما پخش می‌‌شود. منتها مساله اینجاست در چند سال اخیر که رسانه ملی در رکورد مخاطب به سر می‌برد و به لطف برنامه‌های سرگرم‌کننده‌ای مانند خندوانه و دورهمی مخاطب را پای تلویزیون می‌نشاند؛ بودن برنامه‌ای علمی چرخ، آن هم در شبکه ۴، (که مخاطبان خاصی دارد) چه لزومی دارد؟ چرا باید از وجود چنین برنامه‌هایی در تلویزیون حمایت کرد؟
۱- برای پاسخ به این پرسش‌ها لازم است کمی کلان‌تر بنگریم. چند سال است به طور مکرر مسئولان، رسانه‌ها و صاحب‌نظران روی توسعه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان تاکید دارند. در چرخه توسعه علمی کشور باید سه عامل مهم و تاثیرگذار را مدنظر داشت. نخست دانشگاه‌ها هستند که قاعدتا باید مهد تولید علم و پژوهش‌های بنیادین باشند. دوم صنعت؛ جایی که علم به مرحله عمل می‌رسد و محصول یا خدمتی به جامعه عرضه می‌شود. جایگاه سوم برای رسانه‌ها، علی‌الخصوص رسانه‌های علمی است. رسانه‌هایی که می‌توانند زبان سخت و پیچیده دانشگاه و صنعت را برای مردم ترجمه کنند و آنها را با علم و فناوری «آشتی» دهند. بله کاملا درست نوشتم، مردم باید با علم آشتی کنند. باید به علم اعتماد کنند و برای آن اهمیت قائل شوند. خرج‌کردن پول را در این حوزه «هزینه» قلمداد نکنند، بلکه «سرمایه‌گذاری» بدانند. رسانه‌های علمی به مردم آگاهی می‌دهند، همان‌طور که صرفه‌جویی در مصرف آب و برق، آسایش نسل‌های آینده را به همراه دارد، سرمایه‌گذاری در علم و فناوری، باعث جهش و زندگی بسیار بهتر برای نسل‌های فعلی و آینده خواهد شد.
۲- روشن‌نگه‌داشتن چراغ علم در رسانه ملی، کمترین کاری است که برنامه چرخ انجام می‌دهد. همین که هر شب یک ساعت از آنتن تلویزیون به برنامه‌ای علمی اختصاص دارد و فارغ از هرگونه هیاهو به دنبال آشتی‌دادن مردم با علم است، بسیار غنیمت است. همین که مطمئن هستیم اغلب اطلاعاتی که در این برنامه به مخاطب ارائه می‌شود، درست و صحیح هستند، خودش نعمتی است. اگر هم مجری یا کارشناس برنامه جایی اشتباه کنند، به آن اعتراف می‌کنند و درست آن را به مخاطب می‌گویند. پس جای نگرانی نیست. زیرا در علم، حتی از اشتباه و شکست هم می‌توان درس گرفت.
۳- چرخ توانسته بستر مناسبی برای اطلاع‌رسانی سریع و صحیح رویدادهای علمی روز در تلویزیون باشد. این بستر یا به عبارت بهتر سنگر باید در تلویزیون حفظ شود. زیرا چنین ظرفیتی را در برنامه‌های دیگر تلویزیون و بخش‌های خبری آن نمی‌توان یافت.
۴- مردم و کارشناسان می‌گویند به طور کلی تلویزیون بخش زیادی از مخاطبان خود را از دست داده است. در این بین وضعیت شبکه ۴ از همه بدتر است. زیرا به دلیل تخصصی‌بودن برنامه‌هایش، مخاطب کمتری دارد. در این «قحط‌ المخاطب»، برنامه چرخ چقدر می‌تواند در جذب یا حفظ مخاطب موثر باشد؟ و از همه مهم‌تر چقدر می‌تواند در بین مخاطبان ایرانی اثربخش باشد؟ باید گفت که از «چرخ یکساله» نباید انتظار معجزه داشت، زیرا این برنامه به واسطه تداوم در زمان اثربخشی خود را نشان می‌دهد. در غیراین‌صورت تنها پس از مدتی یاد و خاطره‌ای از آن باقی می‌ماند و بعد به فراموشی سپرده می‌شود.
۵- دارن هاردی در کتاب «اثر مرکب» درباره موفقیت انسان‌های بزرگ به نکته بسیار جالبی اشاره می‌کند. او می‌گوید رسیدن به موفقیت‌های بزرگ در نتیجه انجام کارهای کوچک و تداوم آن در بستر زمان به دست می‌آید. ۱۰ دقیقه ورزش روزانه کسی را قهرمان المپیک نمی‌‌کند، اما در بستر زمان از او فرد سالم و تندرستی می‌سازد.
یک ساعت برنامه علمی ثابت در تلویزیون، کل جامعه را دانشمند نمی‌کند. یا باعث نمی‌شود که کشور ما به جایگاه اول علم و فناوری جهان برسد. اما می‌تواند در گذر زمان به چند نسل در جامعه آگاهی دهد که به علم و دانش اهمیت دهند؛ و این اتفاق بسیار بزرگی است. مطمئنا به پشتوانه چنین جامعه‌ای می‌توان قله‌های رفیع علم و فناوری را فتح کرد و اقتدار و آسایش را برای مردم به ارمغان آورد.
۶- جاده علم و فناوری ذاتا جاده سنگلاخی و ناهمواری است. وقتی هم که قرار است رسانه‌های علمی همپای مراکز علمی و صنعتی در این جاده حرکت کنند، مطمئنا با مشکلات و سختی‌های مختلفی روبرو می‌شوند. اما نباید فراموش کرد که هر رسانه در این جاده ردی از خود برجای می‌گذارد و قدم‌هایش اندکی این مسیر را برای آینده هموارتر می‌کند. هنوز هم علی‌رغم گسترش رسانه‌های دیجیتالی و در مقایسه با رسانه‌های چاپی برنامه‌های تلویزیونی قدرت بیشتری دارند. برنامه علمی چرخ هم از این قاعده و قانون نانوشته مسثتنی نیست. باید قبول کنیم که حضور چرخ در بستر تلویزیون نسبت به اغلب رسانه‌های علمی موجود در کشور، ظرفیت اثربخشی بیشتری دارد و جذابیت‌های جعبه جادویی به آن قدرت بیشتری داده است. پس چه بهتر که این بستر بیش از پیش حمایت شده تا جاده علم و فناوری به واسطه عبور چرخ، نسبت به قبل هموارتر شود.

چگونه چرخ چرخ را بچرخانیم؟

یک بار دیگر سخنی که از دارن هاردی گفتم را به خاطر بیاورید. پس لازم نیست به فکر انجام کار بزرگی باشید. انتظاری نیست که برای حمایت از چرخ به حساب صدا و سیما پولی واریز کنید. قرار نیست حامی مالی آن باشید. لزومی هم ندارد که با چند هزار امضا و پلاکارد جلوی ساختمان جام جم تجمع کنید و در حمایت از چرخ شعارهای حماسی دهید! کافی است دیدن آن را به دیگران پیشنهاد دهید یا همین الان دست به موبایل شوید و پیامک تشکری را به روابط عمومی شبکه ۴ بفرستید. بعد از پخش هر قسمت از چرخ، حتی اگر از آن برنامه خوشتان نیامد، در پیامکی به شبکه ۴، چرخ را نقد کنید، به چالش بکشید و از آنها بپرسید. همین که مسئولان و دست‌اندرکاران برنامه، احساس کنند که برنامه آنها دیده شده، کافی است.

مخاطبان چرخ با تداوم این حمایت در بستر زمان، به ثبات و ارتقای آن کمک بزرگی خواهند کرد. به قول عزیزی که می‌گفت به چرخ بگویید بچرخ تا بچرخیم!

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست