فلسفه و تاریخ علم

چگونه می توان نوبل نگرفت؟!

مردود شدن - قبول نشدن
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

هفته آینده برندگان جایزه نوبل امسال معرفی می شوند و این خبر هیجان برانگیز؛ به زودی تیتر اول نشریات و روزنامه های دنیا خواهد بود. اما جایزه نوبل چیست؛ مکانیسم عمل آن چگونه است و چه شاخص و ملاکی برای انتخاب برندگان لحاظ می شود؟
اگر بخواهیم تاریخچه مختصر بنیاد نوبل را مرور کنیم؛ پیش از هر چیز باید درباره نام این بنیاد بدانیم. داستان از این قرار است که آلفرد نوبل؛ مخترع و پژوهشگر سوئدی به جبران کاربرد اختراع مشهورش در جنگ؛ بنیادی را پایه ریزی کرد که قرار شد از محل سود سرمایه اولیه آن؛ جوایزی به بزرگترین خدمات علمی سال اعطا شود. آلفرد نوبل که بیش از ۳۵۰ اختراع ثبت کرده بود؛ پایه گذار بنیادی شد که اینک کسب جایزه آن آرزوی هر دانشمند و پژوهشگری در سراسر دنیاست.
ناگفته نماند بسیاری از اکتشافات و اختراعات؛ با وجود اهمیت بالای علمی و تاثیر بر زندگی بشر از دریافت جایزه نوبل باز می مانند. این موضوع به ساختار و مکانیسم اعطای جایزه نوبل باز می گردد و به پیش شرط هایی که گاهی ممکن است سلیقه ای یا حتی ناعادلانه به نظر برسد.
اما چطور ممکن است که یک دستاورد علمی بزرگ؛ با وجود مقبولیت از سوی جامعه علمی از دریافت جایزه نوبل باز بماند؟ این مساله دلایل بسیاری می تواند داشته باشد که در ادامه این یادداشت به تعدادی از مهمترین این دلایل خواهیم پرداخت.

دلیل اول: مرگ!

عموما دانشمندان سالهای متمادی در انتظار می مانند تا اکتشاف یا اختراع شان از سوی بنیاد نوبل به عنوان برنده اعلام شود. اغلب این دانشمندان در سن بالا موفق به دریافت این جایزه می شوند و به کسی که پیش از دریافت نوبل درگذشته باشد؛ جایزه ای تعلق نمی گیرد! هر چقدر هم که اختراع یا اکتشاف او بزرگ بوده باشد تفاوتی نمی کند. گونر اینگلمان Gunnar Ingelman از اعضای هیات داوران بنیاد نوبل در بخش فیزیک می گوید :  یک بند در اساسنامه بنیاد نوبل وجود دارد که بر طبق آن ؛ جایزه به درگذشتگان اعطا نمی شود. اما اگر کسی به عنوان برنده جایزه اعلام شود و در این بین؛ پیش از دریافت جایزه فوت کند ؛ جایزه را نیز از آن خود خواهد کرد. این اتفاق در سال ۲۰۱۱ و در جریان اعطای نوبل پزشکی دقیقا رخ داد و رالف اشتاینمن Ralph Steinman پژوهشگر سیستم ایمنی به عنوان برنده جایزه نوبل اعلام شد. یک روز پیش از آن اشتاینمن فوت کرد بود و کمیته نوبل اما از مرگ او اطلاعی نداشت.

دلیل دوم: رقابت بر سر اولین بودن!

در صورت همزمان بودن یک اختراع یا کشف بزرگ علمی؛ چه کسی زودتر چیزی را اختراع یا کشف کرده است؟ گاهی به سادگی می توان این مساله را با نگاهی به تاریخ انتشار مقاله دریافت چه کسی قبل از دیگری کاشف یا مخترع شایسته دریافت نوبل است. اینگلمان در عین حال می گوید؛ اگرمسجل شود که دو اکتشاف یا اختراع  تنها به فاصله زمانی بسیار اندک ثبت شده اند ممکن است هر دو به عنوان برنده اعلام شوند.

دلیل سوم: شخص ثالث!

یکی از مهمترین بحث های پیرامون جایزه نوبل؛ به خصوص درباره کارهای پژوهشی تیمی است و تعیین اینکه هر کسی (یا هر موسسه ای) به چه میزان در آن اکتشاف یا اختراع سهم داشته است. گاهی تشخیص این مساله واقعا دشوار است و دلیل آن هم این است که در زمان آلفرد نوبل ؛ اغلب یک نفر و به تنهایی به واسطه اختراع یا اکتشاف خود نامزد دریافت نوبل می شد اما امروزه داستان فرق می کند و گاهی بیش از ۳ نفر در آن سهم دارند. اگر در یک پروژه ۴ نفر سهیم باشند ؛ نفر چهارم نادیده گرفته می شود. اکتشافات علمی زمانه ما اما با گذشته فرق می کند و مثلا در فیزیک؛ بعید است که یک دانشمند به تنهایی همه کارها را از صفر تا صد انجام داده باشد و در بسیاری موارد عادلانه است که سهم موسسات و سازمان های پژوهشی بزرگ نیز لحاظ شود. این دقیقا همان چیزی است که در سال  ۲۰۱۳ اتفاق افتاد و طی آن پیتر هیگز Peter Higgs و فرانسوا انگلرت  François Englert بابت پیش بینی وجود ذره ای به نام بوزون هیگز جایزه نوبل را از آن خود کردند. بسیاری در آن زمان معتقد بودندکه مرکز تحقیقات سرن که توانسته بود وجود این ذره را اثبات کند نیز باید در این جایزه سهیم  باشد.

دلیل چهارم: سوگیری کمیته بررسی جایزه نوبل

در نخستین سالهای پایه ریزی بنیاد نوبل هیات داوران ترجیحا دانشمندانی از حیطه پژوهشی خودشان را نامزد دریافت نوبل می کردند گوستاو کلستراند Gustav Källstrand از موزه نوبل در استکهلم می گوید؛ بارزترین مثال تاریخی این موضوع این است که پس از سال ۱۹۰۱ فیزیکدانان اندکی در جایگاه کمیته بررسی و هیات داوران نشسته بودند. زمانی که آلبرت اینشتین در سال ۱۹۰۵ نظریه فوتوالکتریک را طرح کرد تعداد کمی از اعضای کمیته داوران از کم و کیف کار او اطلاع داشتند. تازه در سال های حدود ۱۹۲۱  بود که تعداد فیزیکدانان در بین هیات داوران بیشتر شد و اینشتین جایزه نوبل را دریافت کرد. (اینشتین جایزه نوبل ۱۹۲۱ را در سال ۱۹۲۲ دریافت کرد)

دلیل پنجم: گنجایش در ظرف زمان

در تاریخ اعطای جایزه نوبل مواردی هم بود که کمیته بررسی نوبل نمی توانسته اهمیت یک اکتشاف را در آن زمان درک کند. مثال مشهور تاریخی آن هم شاید به گمان گوستاو کلستراند از موزه نوبل در استکهلم؛ کار اسوالد ایوری بوده که در میانه قرن بیستم عامل ترانسفورماسیون را کشف کرد و ماهیت ماده ژنتیک را آشکار ساخت. هیات داوران اما تردید داشت که آیا اسوالد ایوری درست می گوید یا خیر. با وجود آنکه بسیاری وی را برای دریافت نوبل نامزد کرده بودند اما با تاخیر هیات داوران؛ او پیش از آنکه بتواند نام خود را در لیست برندگان جایزه نوبل ببیند در گذشت.

دلیل ششم: تاریخ ددلاین ۳۱ ژانویه!

فوریه امسال فیزیکدانان آمریکایی آشکارسازی امواج گرانشی را اعلام کردند که این موضوع به باور بسیاری از دانشمندان یکی از بزرگترین اکتشافات سالهای اخیر محسوب می شد. ۱۰۰ سال پس از پیش بینی نظری اینشتین در نظریه نسبیت عام؛ اینک وجود امواج گرانشی تایید شده بود. اما مشکل بزرگی بر سر دریافت جایزه نوبل برای این اکتشاف بزرگ وجود داشت. برای نامزد شدن دریافت جایزه نوبل باید تا همه چیز تا ۳۱ ژانویه هر سال ثبت شده باشد و به گفته اینگلمان؛ اگر این تاریخ مهلت نهایی رعایت نشود؛ باید تا سال بعد شانس خود را برای دریافت جایزه نوبل امتحان کند. به همین دلیل امواج گرانشی قطعا امسال سوژه دریافت جایزه نوبل فیزیک نیست!

در تصویر زیر بصورت خلاصه نگاهی می اندازیم به همه موارد بالا

جایزه نوبل - اینفوگرافیک علمنا - چطور می توان نوبل نگرفت

برای مشاهده در سایز اصلی، بر روی تصویر کلیک کنید.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست