فلسفه و تاریخ علم

آیا تاریخ؛ علم است؟ (۲)

تاریخ
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

مورخان قرن ۱۹ اغلب معتقد بودند که تنها وظیفه مورخ؛ تلاش برای کشف وقایعی است که در گذشته اتفاق افتاده است و با تکیه بر منابع معتبر و با رعایت ملاک های پژوهشی استاندار؛ می توان واقعا اعتبار یک رویداد تاریخی را (کشف) کرد. البته ثبت وقایع تاریخی با وجود دوربین فیلمبرداری؛ عکس؛ ضبط صوت؛ اینترنت و … در زمانهء ما همه چیز را در وقایع نگاری تغییر داده  است. برخی مورخان معتقدند که هدف تاریخ؛ تفسیر و معنا بخشیدن به اطلاعات است و نه تنظیم ترتیب زمان وقوع آنها مانند یک دانشنامه یا فرهنگ لغت. مورخ باید اطمینان حاصل کند که یافته هایش مبتنی بر شواهد مستند است. البته هر مورخی ناخواسته تحت تاثیر نوعی فلسفه است و این فلسفه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در تفسیر او دخالت خواهد کرد. بدیهی است که مورخ دیدگاه نظری داشته باشد و بخواهد در تفسیر رویدادهای تاریخی را در سایهء دیدگاه های خود تفسیر کند؛ نه آنچه که در واقعیت و بدون پیش داوری اتفاق افتاده است. مثلا کارل مارکس برای حمایت از مفهوم سوسیالیسم ؛ مفاهیم طبقه بندی منابع و تضاد طبقاتی را ابداع می کند و سعی می کند به کمک آن همه رویدادهای تاریخی را تفسیر کند و هم آینده  تاریخی ساختارهای اجتماعی را پیش بینی کند.
یکی از نقاطی که می توان در اصالت و سندیت منابع تاریخی (مانند نوشته ها؛ کتابها؛ ابنیه؛ آثار تاریخی و ..) تردید کرد این است که فاتحان تاریخ؛ بناها یا نشانه های تاریخی را تعمدا دستکاری کرده باشند. درست مثل قاتلی که صحنه یک قتل را به  نحوی تغییر داده که با گذاشتن اسلحه در دست مقتول؛ قتل را خودکشی جلوه دهد. یا حتی ممکن است  مقتول را به نوشتن وصیت نامه ای وادار کرده باشد که در آن به خودکشی خود اشاره کند. در چنین حالتی ما اساسا شاید هیچ گاه قادر به تشخیص واقعیت نباشیم و روایتی که در دست داریم روایتی جعلی باشد که به اشتباه آن را یک روایت تاریخی اصیل ارزیابی می کنیم.
مثلا نوشته‌ای که همین اواخر زیر یک اوبلیسک در رم پیدا شد و متنی بود درباره حکومت فاشیستی موسولینی و تصویری که موسولینی دوست داشت در این یادداشت از خود به آیندگان منتقل کند. یادداشتی که به زبان لاتین زیر اوبلیسک ۳۰۰ تنی موسولینی (که نماد قدرت فاشیسم بود) در مجموعه ورزشی “فورو ایتالیکو” در رم  دفن شده بود و محتوای آن نیز مدح ظهور فاشیسم و خدمات برجسته موسولینی است. این متن ۱۲۰۰ کلمه ای ظاهرا در سال ۱۹۳۲ زیر این بنای عظیم مدفون شده بود تا شاید آیندگان با کشف آن ؛ بر مبنای محتویات آن تصور کند ایتالیا در پایان جنگ جهانی اول در یک قدمی فاجعه قرار داشت و  موسولینی از راه رسید و با “عزم فوق انسانی خود کشور را بازسازی کرد و نجات داد.
البته این خطای احتمالی در داده های پژوهشی تنها مختص به تاریخ  نیست و در علوم تجربی نیز ممکن است با داده های دستکاری شده یا خطاهای شناختی مواجه باشیم. در قسمت بعدی با نگاهی به مراحل پژوهش  تاریخی و ماهیت مسله تاریخی و همچنین صورت بندی فرضیه ها در تاریخ خواهیم پرداخت. این بحث ها به ما کمک می کند تا در نهایت دریابیم آیا تاریخ؛ ماهیتا می تواند به عنوان یک علم در نظر گرفته شود یا نه.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست