آخرین اخبار فلسفه و تاریخ علم

آیا ما به سوپرمن علمی نیاز داریم؟

سوپرمن علمی قهرمان سازی در علم
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

تعجبی ندارد که ملت ها به مشاهیر و مفاخر و بزرگان علمی خود افتخار کنند و از اینکه فردی هم میهن آنها قله های ترقی علمی و شهرت و اعتبار بی المللی را فتح کرده مشعوف شوند. مثلا اینکه آمریکایی ها برای نشان دادن توان علمی و فناوری خود در ماموریت آپولو پرچم کشورشان را روی ماه نصب می کنند یا حتی پرچم روی لباس فضانوردان به نوعی نشان دهنده این است که ملت ها ؛ به دستاوردهای علمی خود افتخار می کنند و از حس برتری نسبت به سایر ملل و اقوام لذت می برند. بخش زیادی از رقابت های علمی بلوک شرق و غرب؛ میان شوروی سابق و آمریکا دقیقا به دلیل همین منازعات سیاسی بود و هر دولتی سعی داشت خود را در زمرهء برترین ها؛ بزرگترین ها یا اولین های دنیای علم و فناوری جای دهد. بزرگترین و غول آساترین سازه ها معمولا کار بلوک شرق بود ؛ مثلا رونمایی از بزرگترین هواپیمای جهان؛ بزرگترین سد در جهان و نظایر آن به نوعی قدرت نمایی در برابر حریف سیاسی در عرصه بین المللی به شمار می رفت.
دروازه این داستان درباره شخصیت ها و دانشمندان نیز بر همین پاشنه می چرخید و هر ملتی سعی داشت با نسبت دادن مشاهیر و مفاخر علمی به خود؛ احساسات غرور و تفاخر ملی و قومی خود را بر انگیخته کند . مثلا نیکولا تسلا دانشمند بزرگ و یکی از بزرگترین نوابغ تاریخ حداقل در چند کشور مانند کرواسی، صربستان؛ اتریش و ایالات متحده آمریکا به عنوان قهرمان ملی مورد بزرگداشت قرار می گیرد و به نام او هم سکه  ضرب شده و هم تمبر چاپ می شود.
این ماجرا دربارهٔ ملیت و تابعیت اینشتین هم صادق است.  هر چند محل تولد وی در ۱۴ ماه مارس سال ۱۸۷۹ میلادی در شهر اولم Ulm  در ایالت بادن وورتمبرگ آلمان بوده اما اینشتین را از نظر حقوق بین المللی نمی توان آلمانی دانست.  او در  زمان حیات اش؛ آلمانی؛ سوییسی؛ اتریشی و آمریکایی بوده است اما به لحاظ زمانی او بیشترین زمان عمر خود را تحت تابعیت سوییس قرار داشته و به خواست خودش نمی خواسته آلمانی باشد. (به همین  جهت در ۲۸ ژانویه سال ۱۸۹۶ تابعیت آلمانی خود را سلب نمود و زمانی که برای تحصیل به سوییس رفت خود را در وضعیت بدون تابعیت معرفی کرد.) . او در اول اکتبر سال ۱۹۴۰ برای اخذ تابعیت ایالات متحده سوگند یاد کرد و از این تاریخ به بعد یعنی تا زمان مرگ اش در ۱۸ آپریل سال ۱۹۵۵ تابعیت هر دو کشور سوییس و آمریکا را داشت.  حال پرسش اینجاست که افتخار اینشتین و نقش او در توسعه فیزیک نظری برای کدام کشور است؟
یکی از بزرگترین موانع توسعه علم ؛ میل عمومی به قهرمان سازی و اصطلاحاً سوپراستارهای علمی است. این موضوع غالبا از سوی علاقمندان حاشیه ای علم، که از ساز و کار دانش و فناوری اطلاع چندانی ندارند و چه بسا روی حساب غرور ملی برجسته می شود. عرصه علم و فناوری را که بر پایه تعقّل و منطق و روش سیستماتیک علمی بنا شده را نباید با عرصه مسابقات ورزشی یا برد و باخت، جابجا گرفت. تنها ملت هایی در جستجوی قهرمانان علم و فناوری هستند که سهم زیادی در توسعه علم ندارند و موسسات تولید علم و دانشگاه های آنها ؛ کپی کاری و تدریس متون و دستاوردهای علمی کشورهای دیگر است. وجود یک یا چند دانشمند وطنی برجسته در جهان  این احساس را در افراد بر می انگیزد که سری در سرها بلند کرده و در بین جهانیان دیده شده است. البته که این مساله باعث افتخار است. اما نباید از خاطر برد که ملاک توسعه علمی یک کشور؛ حجم تولید علم است و میزان استناد به آنها در مقالات بین المللی . نه به دست آوردن کرسی استادی دانشگاه های بزرگ دنیا توسط دانشمندی که اساسا نه در ایران آموزش دیده و نه حتی متولد شده است.

نمونه این موضوع را میتوانید در فضای مجازی ظرف چند روز گذشته ببینید…
این نوع از غرور و تفاخر تا حدی به حیثیت علمی کشور حتی لطمه می زند. مصادره افتخارات دیگران به نام خود نشان دهنده آن است که ما هیچ چیز افتخارآمیزی نداریم و مجبوریم برای مثال؛ فیزیکدان برجسته آمریکایی- کانادایی (ولو ایرانی تبار) مانند دکتر نیما ارکانی حامد را دانشمند تبریزی و ایرانی بنامیم تا از موفقیت ها و اعتبار وی در جهان لذت ببریم.

نیما ارکانی حامد

دکتر نیما ارکانی حامد

لیکن راه توسعه علمی از این منزلگاه نمی گذرد و نباید “زین نمط بیهوده گفت” و تصور کرد که با هیاهوی احساس افتخار و غرور قومی؛ آجری روی آجر توسعه علمی کشور گذاشته می شود. هیچ کشوری با به اشتراک گذاشتن عکس دانشمند خود و نوشتن کامنت های افتخار آمیز؛ توسعه علمی پیدا نکرده است. برای پیشرفت علمی یک کشور ؛ طرح و برنامه و سیاستگذاری کلان نیاز است و حمایت از موسسات علمی و پژوهشگران واقعی و با صلاحیت.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست