علوم پایه فناوری مقالات

رد پای نانو/ بررسی آماری وضعیت “نانو” در ایران

نانو
نوشته شده توسط محمدهادی تقی نتاج

در سال های اخیر موضوع فناوری نانو در مراکز علمی و پژوهشی بسیار مورد استقبال قرار گرفته و همین توجه مستمر و همه جانبه و البته تولید محصولات بر پایه دانش فناوری نانو باعث شده تا در بین مردم نیز این مبحث مورد توجه بیشتری قرار گیرد و امروزه در بسیاری از ابعاد جامعه به آن پرداخته شود.
پایگاه خبری علمنا نیز با توجه به احساس نیاز برای شفاف سازی بیشتر در این خصوص در بین آحاد مردم و مخصوصا اهالی علم و دانش، در هفته های گذشته، مصاحبه ای را با یکی از مدیران ارشد ستاد ویژه توسعه فناوری نانو ترتیب داده و منتشر کرده است. مصاحبه ای که در آن سعی شده تا دستاوردهای موجود در این حوزه توسط ستادی که از طرف معاونت علمی ریاست جمهوری مسئولیت مستقیم در این خصوص دارد، شفاف گردد و سطح علمی و عملی کشور در حوزه فناوری نانو مورد ارزیابی قرار گیرد.
در این مصاحبه آمارهایی توسط این ستاد ارائه شد که اکثر آنها از سایت معتبر statnano.com استخراج شده بودند. آماری که نشان می داد ایران در زمینه تولید مقالات علمی در بین کشورهای جهان توانسته به رتبه ارزشمند ششم دست یابد اما در سایر حوزه ها که نمایانگر به ثمر نشستن این تحقیقات و پژوهش هاست و اینکه نفوذ این مقالات در حوزه تولید محصول و ثروت به چه صورتی بوده، آمار کشورمان در حد مطلوب و قابل دفاعی نیست.
در این یادداشت سعی شده تا با نگاهی تحلیلی به آمار موجود در این سایت که مورد تایید جوامع علمی بین المللی است، ارزیابی دقیقی از دستاوردهای کشورمان در حوزه فناوری نانو داشته باشیم.
در سایت statnano.com تعداد شرکت های رسمی کشورمان در این حوزه ۵۶ عدد و تعداد محصولات نانوبنیان ۱۰۵ محصول ذکر شده است. از این تعداد ۱ شرکت و ۱ محصول در حوزه کشاورزی، ۱ شرکت و ۲ محصول در حوزه آرایشی و بهداشتی، ۴ شرکت و ۹ محصول در حوزه دارویی، ۳ شرکت و ۳ محصول در حوزه آب و فاضلاب، ۷ شرکت و ۱۴ محصول در حوزه صنایع خودرو، ۴ شرکت و ۵ محصول در حوزه مواد غذایی، ۲ شرکت و ۴ محصول در حوزه پتروشیمی، ۱۷ شرکت و ۱۸ محصول در حوزه ساخت و ساز، ۳ شرکت و ۷ محصول در حوزه لوازم خانگی و ۱۸ شرکت و ۴۲ محصول در حوزه منسوجات ثبت گشته اند. البته لازم به ذکر است برخی از شرکت ها محصولاتی در حوزه هایی متفاوت دارند و تنها در یک بخش فعالیت نمی کنند.
در ادامه قصد داریم تا آمارهای ارائه شده در این سایت برای کشورمان در مقایسه با ۹ کشور دیگر حاضر در صدر این رده بندی مقایسه گردد. این کشورها به ترتیب عبارتند از: چین، آمریکا، هند، کره جنوبی، آلمان، ژاپن، فرانسه، انگلستان و اسپانیا.
در اولین نمودار موجود در این سایت این ده کشور براساس تعداد مقالات از سال ۲۰۱۲ تاکنون مورد مقایسه قرار گرفته اند. همان طور که مشخص است کشور چین با اختلافی زیاد که البته ناشی از جمعیت بالای آن است نسبت به سایر کشورها قرار دارد و پس از آن هم آمریکا با اختلاف محسوسی در تعداد مقالات با سایر کشورها جای گرفته است. در این نمودار تعداد مقالات کشورمان با رشد خوبی از سال ۲۰۱۲ که تعداد آن ۳۰۱۱ مقاله بوده است به عدد ۶۶۹۰ مقاله در سال ۲۰۱۵ رسیده و تا ماه جولای ۲۰۱۶ هم ۴۳۶۷ مقاله از کشورمان در مجلات معتبر چاپ گشته است.در این نمودار به خوبی مشخص است که کشورمان توانسته در ماه های اخیر جایگاه ششم را در تعداد مقالات به دست آورد.

۱

در نمودار بعدی میانگین تعداد ارجاع ها یا Citation به هر مقاله در کشورهای مختلف رسم شده است. همان طور که مشخص است متاسفانه در بین ده کشور برتر، ایران در رده دهم قرار دارد و در بین کشورهای جهان نیز کشورمان در سال گذشته با میانگین ۱٫۴۸ ارجاع به هر مقاله در جایگاه ۳۴ ام قرار گرفته است که جایگاه مطلوبی محسوب نمی شود. البته آنچه که از این نمودار مشخص می باشد، این است که با توجه به افزایش همیشگی تعداد مقالات در این حوزه در سرتاسر جهان، محققان برای موضوعات به روز خود به منابع وسیع تری دسترسی پیدا کرده اند، پس در نتیجه میانگین ارجاع به مقالات به طور طبیعی کاهش یافته است.

۲

در نمودار بعدی مقایسه ای بین عدد h-index مقالات صورت گرفته است. این شاخص نیز به مرور زمان و با افزایش تعداد مقالات در همه کشورها کاهش پیدا کرده و روند نزولی داشته است. اما کشورمان باز هم در بین ده کشور حاضر در انتهای جدول قرار دارد و با h-index 20 در سال ۲۰۱۵ جایگاه یازدهم را در جهان کسب نموده است. البته لازم به ذکر است که این شیب نزولی در این معیار برای کشورمان نسبت به سایر کشورها کمتر بوده و ایران توانسته اختلاف خود را در طول سال های اخیر با این کشورها کاهش دهد که امری ارزشمند و قابل تقدیر محسوب می شود.

۳

نمودار بعدی که در این سایت قابل مشاهده و البته ارزیابی است، گرافی از درصد نشر مقالات در حوزه نانوفناوری نسبت به کل مقالات هر کشور می باشد. اطلاعاتی که در این حوزه وجود دارد، حاکی از نتایجی جالب و قابل تامل است. همان طور که مشاهده می شود این نسبت در کشور ایران بالاترین درصد در بین تمام کشورهای جهان است و نشان می دهد با رشدی نسبتا بالا حدود ۲۵ درصد از مقالات کشورمان در حوزه فناوری نانو منتشر می شود. این امر را می توان از دو منظر مورد بررسی قرار داد. برداشت اول اینکه تعداد مقالات کشورمان در این حوزه بسیار بالا بوده و ایران توانسته به کشوری پیشتاز در این عرصه در سطح بین الملل تبدیل شود و به عنوان قطب نانو در جهان مطرح گشته است. طبیعتا چنین موفقیتی نشانه هایی خواهد داشت و بسیاری می توانند این پیشتازی را لمس و وجود آن را احساس کنند. یکی از نشانه های این پیشتازی باید ثبت تعداد بالایی از اختراعات و پتنت ها در این حوزه باشد و یا اینکه نمایشگاه و جشنواره های بین المللی معتبر فراوانی در کشورمان برگزار شده و وقتی از قطب حرف به میان می آید باید اولین محل رجوع پژوهشگران و محققان در سرتاسر دنیا پژوهشگاه ها و مقالات علمی ما باشند. هرچند در تمامی موارد فوق پیشرفت های مشهود و بارزی صورت گرفته و در نوع خود بعضا درجهان قابل تمجید محسوب می شوند اما هرگز نمی توان از برآیند وضع موجود این نتیجه را گرفت که کشور ما قطب نانو جهان محسوب می شود و برای بسیاری از محققین و پژوهشگران انتخاب اول برای فعالیت علمی و رجوع به دانسته های جدید است.
برداشت دوم از این آمار این خواهد بود که ما در سایر حوزه ها کمتر فعالیت داشته و نتوانسته ایم به جایگاه شایسته خود دست یابیم؛ به همین منظور موفقیت نسبی در حوزه نانو تا این حد یعنی حدود تولید ۲۵ درصد از مقالات علمی کشور به چشم می آید و در آمارها و برآیندها مشهود است. البته این امر که چرا در حوزه نانو تا این حد پژوهشگران و به خصوص دانشگاهیان ما اعم از استاد و دانشجو می توانند مقاله ارائه کنند و بسیاری حتی از رشته های نامرتبط سعی در تولید مقاله در این حوزه دارند، مقوله ای است که می توان به صورت جامع تر و در یادداشتی مفصل تر به آن پرداخت. فرآیندی که بارها از طرف برخی از اساتید و مسئولین مورد اشاره و نقد قرار گرفته است و کماکان علت و راهکارهای مقابله با آن ارائه نشده است.

۴

نمودار بعدی اولویت ملی در نانوفناوری است که با توجه به نمودار قبلی و وابسته بودن این شاخص با شاخص بحث شده قبلی مشاهده می شود که کشورمان با اختلافی فاحش در صدر این نمودار قرار دارد و ترتیب سایر کشورها نیز مانند نمودار قبلی می باشد.

۵

گراف بعدی در خصوص مقایسه نسبت تعداد مقالات به تولید ناخالص داخلی (GDP) به میلیارد دلار است. در این حوزه کشور کره در صدر این ده کشور قرار دارد و ایران نیز با شیبی بالا و ایجاد اختلاف با سایر کشورها در جایگاه دوم قرار دارد. البته در این نسبت هر دو عامل صورت و مخرج دخیل بوده و در رتبه کشور تاثیر دارند. یعنی اگر کشوری، تعداد مقالات برابر با ما داشته اما از تولید ناخالص داخلی بالاتری برخوردار باشد طبیعتا رتبه پایین تری کسب خواهد کرد.

۶

شاخص بعدی مورد ارزیابی در بین این ده کشور، میزان سهم هر کشور در همکاری های بین المللی در حوزه نانوفناوری به درصد است. در این زمینه کشور انگلستان در صدر قرار دارد و سایر کشورهای اروپایی موجود در بین این ده کشور نیز جز کشورهای برتر با اختلاف تقریبا زیاد هستند. هرچند معیارهای ارزیابی این شاخص دقیقا مشخص نیست اما می توان با توجه به همکاری های زیاد علمی بین کشورهای اتحادیه اروپا به نوعی این نتایج را تحلیل کرد. البته لازم به ذکر است در این حوزه هم کشورمان در بین این ده کشور در انتهای نمودار قرار دارد.

۷

شاخص بعدی میزان تعداد استناد به مقالات علمی است. در این زمینه نیز کشورهای چین و آمریکا در صدر این نمودار قرار دارند و کشور ایران نیز در انتهای این جدول قرار گرفته است. در این شاخص نیز علاوه بر تعداد مقالات، کیفیت مقالات نیز اثرگذاری خود را نشان می دهد. امر واضح این است که هرچه کیفیت علمی یک مقاله بالاتر باشد تعداد استنادات به آن هم بالاتر می رود و قرار گرفتن کشورمان در انتهای این جدول جای تفکر و تامل بسیار دارد.

۸

نمودار دیگری که مورد بررسی قرار می گیرد، نمودار تعداد پتنت ها و طرح های ثبت شده در EPO و USPTO است. در این دو شاخص کشور ایالات متحده با اختلافی زیاد در صدر جدول قرار دارد و در آماری تاسف برانگیز تعداد پتنت های ثبت شده برای کشورمان به حدی ناچیز بوده که معادل عدد صفر در نظر گرفته شده است. تعداد پتنت های کشورمان در EPO در سال گذشته میلادی صفر و در USPTO برابر با ۱۲ بوده که باعث شده تا کشورمان در این زمینه، رتبه ۲۵ ام جهان را به دست آورد. اینکه چرا در این حوزه آمار کشورمان تا این اندازه ضعیف بوده امری است که باید از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار بگیرد و مشکلی نیست که تنها به حوزه نانوفناوری مربوط شود. مشکل ثبت پتنت و اختراعات و همین طور عملیاتی و اجرایی کردن طرح ها را شاید بتوان بزرگ ترین عیب و نقص سیستم علمی کشور و نظام عالی آموزشی و پژوهشی دانست که همواره در این حوزه دچار مشکلات عدیده چه از منظر حقوقی و چه از منظر علمی بوده ایم و وقت آن رسیده تا با بازنگری در این بخش، به سمت اقتصاد دانش بنیان و کاربردی کردن تحقیقات و پژوهش ها با حفظ حقوق پژوهشگران و محققین گام برداریم.

۹

۱۰

نمودار بعدی نیز سرانه پتنت های ثبت شده به ازای هر ۱۰۰ مقاله علمی در کشورهای مختلف است و در این زمینه نیز ایالات متحده با توجه به آمارهای قبلی طبیعتا با اختلاف رتبه نخست را در اختیار دارد و ایران نیز متاسفانه به دلیل مشکلات ذکر شده و با وضعیتی نزولی در انتهای این نمودار قرار گرفته است.

۱۱

در انتها باید این نکته را نیز یادآور شد که در پارامتر مهمی به نام تعداد محصولات نیز اگر در اطلاعات جزیی تر هر کشور وارد شویم متوجه می شویم جایگاه ایران نه تنها معادل با جایگاه ششم در تعداد مقالات نیست بلکه از تعدادی از کشورهای خارج از موارد بررسی شده در این یادداشت نیز پایین تر بوده و جایگاهی در بین ۱۰ کشور برتر نخواهد داشت. هرچند این نکته را نیز باید ذکر نمود که در این بخش آمار کشورمان از کشورهایی نظیر فرانسه، هند، اسپانیا و ترکیه که در حوزه نانو در سطح بین الملل حرف های زیادی برای گفتن دارند بهتر است اما هرچه در این بخش جایگاه کشورمان در دنیا بالاتر باشد چرخه اقتصادی در این حوزه فعال تر شده و نتایج این تکنولوژی و محصولات فراوان آن برای مردم قابل لمس تر و پر اهمیت تر جلوه خواهد کرد.
در پایان این یادداشت ضمن قدردانی از زحمات تمامی فعالان این حوزه از دانشجویان، اساتید و پژوهشگران تا مسئولین و مدیران مربوطه و حتی صنعتگران و فعالان اقتصادی که در راستای شکوفایی و رشد این علم و صنعت نوظهور تلاش داشته اند و در نظر گرفتن این نکته که جایگاه به دست آمده در این زمینه و آمارهای ارائه شده در خصوص آن در بین بسیاری از عرصه های دانش و فناوری در کشورمان اگر بی نظیر نباشد، کم نظیر است و می توان الگوی استفاده شده در این حوزه را به سایر بخش ها نیز تسری داد؛ باید این نکته را نیز ذکر کرد که هنوز معایب فراوانی خصوصا در بخش کیفی سازی مقالات و پژوهش ها و همچنین به ثمر نشاندن واقعی و ملموس این پژوهش ها از جمله ثبت آن به عنوان یک پتنت بین المللی و سپس استفاده و به کارگیری در صنعت و ارائه یک محصول جدید یا بهینه، وجود دارد. آمارها و گلایه ها و درد و دل های محققان و دانشجویان نیز گواهی بر این مدعاست و این امری نیست که بتوان در پس سایر آمارها و ترازهای مثبت علمی پنهان کرد و با توجه به رشد بالای تولید مقالات در نانوفناوری در سطح جهان به زودی کیفیت جای کمیت را پر نموده و آنگاه نبود سازوکارهای یاد شده ضربه ای سخت به این تکنولوژی نوپا در کشور ما وارد خواهد کرد.

درباره نویسنده

محمدهادی تقی نتاج

دیدگاه شما چیست