مصاحبه ها

مصاحبه/کنکاشی در گذشته، حال و آینده ستاد ویژه توسعه فناوری نانو

دکتر رضایت - ستاد ویژه توسعه فناوری نانو
نوشته شده توسط محمدهادی تقی نتاج

در سال های اخیر و با توجه به روند پر شتاب کشور در تولید و گسترش علم در جهان، بحث استفاده از این دستاوردها در حوزه های تولیدی و ایجاد ثروت و سرمایه یا به طور خلاصه و در یک کلام، بحث اقتصاد دانش بنیان اهمیت زیادی پیدا کرده است. یکی از حوزه های پیشرفته علم و فناوری در دنیای امروز که به سرعت مرزهای تکنولوژی و تجاری سازی را به طور هم زمان در می نوردد، بخش فناوری نانو و ارتباط اکثر حوزه های دانش و فناوری با آن است.
در کشور ما نیز در سال های گذشته، ضمن درک این نیاز که باید هرچه زودتر در عرصه نانوفناوری از لحاظ تئوری و عملی به پیشرفت های لازم دست یافته شود، برنامه های مدون و دقیقی طراحی و اجرا شد که حاصل آن پس از طی حدود ده سال، قرارگیری ایران در جایگاه ششم تولید علم در حوزه فناوری نانو، در بین کشورهای جهان بوده است. جایگاهی که نشان از تلاش فراوان مسئولین و پژوهشگران کشورمان در این خصوص می دهد.
در این زمینه، از ابتدای دهه هشتاد، ستاد ویژه توسعه فناوری نانو در معاونت علمی ریاست جمهوری تشکیل شد تا کلیه امور و برنامه ریزی های کلان و همچنین حمایت های لازم از طریق این ستاد به صورت هدفمند و علمی انجام گیرد و ضمن دارا بودن چابکی لازم عملی سازی تصمیمات، از مرحله تصویب تا اجرا، متخصصین این حوزه، یعنی فناوری نانو، سکان هدایت این مقوله را در کشور به دست بگیرند.
اما نکته ای که به نظر می رسد اکنون باید بیش از گذشته و بیش از بحث تئوریک و تولید علم به آن پرداخته شود، بحث تبدیل این علوم به فناوری و تکنولوژی های ملموس و همچنین قابل فروش و تجاری سازی می باشد. امری که در صورت به وقوع پیوستن، می تواند تحولی بزرگ در عرصه اقتصاد کشور و تشکیل پایه های اقتصاد دانش بنیان ایجاد نماید.
برخی کارشناسان اعتقاد دارند که رشد و پیشرفت کشورمان در این حوزه متناسب با رشد علمی و تولید مقالات تخصصی این حوزه نمی باشد و آمارهای موجود باید سریعا بهبود یافته تا بتوان به اهداف اصلی مشخص شده در این بخش دست یافت.
پایگاه خبری علمنا، در همین راستا مصاحبه ای با دکتر “مهدی رضایت”، مدیر کارگروه توسعه منابع انسانی ستاد ویژه توسعه فناوری نانو، ترتیب داده است تا بتواند پاسخ سوالات مطرح شده در بین کارشناسان و دلسوزان این عرصه را بیابید. در ادامه متن این گفت و گو در اختیار شما مخاطبان گرامی قرار می گیرد.

علمنا: ستاد فناوری نانو، در زمان تاسیس، چه جایگاهی در اسناد بالا دستی داشته است؟ در اساسنامه این ستاد نحوه عملکرد آن به چه صورت تشریح شده است؟ آیا به عنوان یک سیاست گذار کلی تعریف شده است و یا باید در جزئیات مسیر حرکت نیز وارد شود؟

اگر بخواهم از جنبه سابقه ستاد به طور مختصر بحث را شروع کنم، در سال های قبل از ۱۳۸۰ بحث نانو فناوری در دفتر همکاری ریاست جمهوری در آن زمان مطرح شد و از زمان دولت وقت، ماموریت پیگیری این کار به دفتر همکاری های فناوری واگذار شد. این بحث برای بعضی از وزرا و ریاست جمهوری وقت برده شد که فناوری نانو بحث مهمی است و در دنیا در حال مطرح شدن است. در اینجا بسیار مناسب است که یادی کنم از پروفسور منصوری که در حال حاضر در دانشگاه ایلینویز در کشور آمریکا مشغول به فعالیت هستند. آن قدر این فرد علاقه مند است که با کهولت سن هر سال به ایران می آید و وضعیت کشور در حوزه نانو را رصد می کند. در آن زمان دکتر منصوری این بحث را مطرح کرده بود و در دفتر همکاری های فناوری ریاست جمهوری، کمیته ای تخصصی و مطالعاتی شکل گرفت. کم کم کارهای مطالعاتی این کمیته نشان داد که موضوع نانو فناوری موضوع مهمی است. بعد از آن در کشور پایشی صورت گرفت و مشخص شد که در کشور فرد مطرحی در این زمینه نداریم و همچنین به لحاظ تولید علم نیز کار خاصی در کشور انجام نشده است.
یادم می آید که در حدود سال ۱۳۸۰، بررسی که بر اساس مستنداتی که در تولید علم وجود داشت انجام شده بود، نشان می داد که ما رتبه پنجاه و هفتم را در تولید علم در حوزه نانو داریم؛ چیزی حدود ۱۰ مقاله در این رابطه منتشر شده بود و چند نفر هم بودند که در این حوزه سر رشته ای داشتند. این کمیته به تدریج کار خود را گسترده تر کرد و افرادی را چه از متخصصین دانشگاهی و چه افرادی که در حوزه فناوری مشغول فعالیت و صاحب نظر بودند، به کار گرفت. در نهایت نتیجه بر این شد که ضرورت دارد تا ستادی در این قسمت شکل بگیرد. در حال حاضر در معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری ستادهای زیادی وجود دارد اما این اولین ستادی بود که تحت عنوان ستاد ویژه توسعه علم و فناوری نانو شاکله اش شکل گرفت.
در آن زمان که دکتر عارف معاون اول رئیس جمهور بود، به شخصه موضوع را پیگیری جدی می کرد و در طرف دیگر آقای مهندس سجادی که رئیس دفتر همکاری های فناوری بود، به طور جد وارد موضوع شد تا در نهایت در حدود سال ۸۲، سند ملی توسعه نانو فناوری شکل گرفت و این سند هم در دولت و هم در شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب شد. چند حرف اساسی در این سند، که اولین سند ۱۰ ساله توسعه فناوری است، وجود دارد. ما می گفتیم که در بحث توسعه فناوری نانو اولا باید به تولید ثروت برسیم، ثانیا نانو فناوری باید در بحث ارتقا کیفیت زندگی مردم نقش داشته باشد و در نهایت بیان کردیم که باید از وضعیت فعلی که دارای رتبه پنجاه هفتم در این فناوری هستیم به رتبه های بالای جدول که در آن زمان رتبه پانزدهم را برای خودمان مشخص کرده بودیم برسیم. در نوشتن این سند، جسارت زدن این حرف ها وجود داشت، چرا که وقتی این حرف ها زده می شد بعضی ها در دل به ما می خندیدند و بعضی ها هم خیلی واضح به ما می گفتند که این حرفی که شما می زنید گنده تر از دهانتان است!
وظیفه ای هم که ستاد نانو چه در سیاست های کلی و چه در سیاست های اجرایی در نظر گرفته است، عمدتا سیاست گذاری، نظارت و حمایت در بحث علوم و فناوری نانو بوده است که عموما بر این مبنا بوده که ذینفع های اصلی را جمع کنیم و از توان و همراهی و هم افزایی این ها که به عنوان مثال وزارت علوم، وزارت بهداشت، وزارت صنایع، وزارت نفت و وزارت جهاد کشاورزی جز این ذینفع ها هستند، استفاده شود و نانو فناوری به جلو حرکت کند که الحمدلله این اتفاق صورت گرفت. در عین حال برای ایجاد زیر ساخت ها و اجرای کارها، گاها شاید نیاز باشد تا کارهای اجرایی انجام شود. در این رابطه در سند، ضمن اینکه برای وزارت خانه ها وظایفی دیده شده برای خود ستاد هم وظایفی در نظر گرفته شده است و در حال حاضر ما در حال نهایی کردن سند توسعه دوم هستیم.

علمنا: یعنی سند توسعه اول به بلوغ رسیده و اکنون قصد رفتن به مرحله بعدی را دارید؟

انشاء الله که اینطور باشد. یکی دیگر از مباحثی که در سیاست ها درج شده و در سند وجود دارد این است که هر سال عملکرد ستاد نانو بر روی سایت ستاد در معرض دید همگان قرار بگیرد. همین الان اگر به سایت ستاد نانو مراجعه کنید، عملکرد و میزان اجرایی شدن سند را به صورت سالانه ملاحظه می کنید.

علمنا: در مورد بحث حمایت ستاد ویژه توسعه فناوری نانو از علوم فناوری نانو، این حمایت چگونه و به چه شکلی صورت می گیرد؟

در مدیریت علم و فناوری به لحاظ علمی، اجرایی و منطقی به نظر این حرف درست می آید که می گویند زنجیره ای وجود دارد که از علم شروع می شود و به تولید ثروت و محصول می رسد. لذا هر کدام از این حلقه های زنجیر که دچار مشکل باشند یا مفقود باشند، این زنجیره به آخر نمی رسد. ما هم در سند و هم در کارهای اجرایی، این زنجیره ها را چه به لحاظ زمانی و چه به لحاظ اینکه چگونه مورد حمایت و توسعه قرار بگیرند مورد نظر قرار دادیم. به عنوان مثال اولین کارها و اولین حلقه های زنجیر، توسعه نیروی انسانی و تولید علم و دانش پایه ای است. در این راستا از اولین کارهایی که ستاد انجام داد، حمایت از تولید علم در حوزه توسعه نانو فناوری بود. وقتی تولید علم راه بیفتد، باعث پرورش افراد متخصص می شود. چون دانشجوهایی در این رشته ها فارغ التحصیل می شوند، به تبع آن استاد مورد نیاز و به تبع آن آزمایشگاه و پژوهشگاه مورد نیاز راه اندازی می شود. الان که من در خدمت شما هستم، عدد ۱۰ مقاله ISI و رتبه ۵۷ که به آن اشاره کردم در سال میلادی گذشته به بیش از ۶۶۰۰ مقاله ISI رسیده است. یعنی در حال حاضر روزی ۱۸ مقاله ISI داریم در مقابل آن زمان که ما در سال ۱۰ مقاله تولید می کردیم. آمار ما نشان می دهد که الان در کشور بیش از ۳۰۰۰۰ نفر با مقطع کارشناسی ارشد به بالا در حال کار و فعالیت و همچنین بیش از ۲۸۰۰ نفر با سمت هیئت علمی در حال کار در این حوزه هستند و بیش از ۹۰ پژوهشگاه در حال پژوهش در این زمینه می باشند.

علمنا: این ۲۸۰۰ نفری که گفتید به صورت تخصصی در رشته نانو هستند یا اینکه در رشته های مختلف با گرایش های مربوط به نانو فعالیت می کنند؟

اگر بخواهم آماری به شما بدهم، قریب به ۷۰ دانشگاه مقطع کارشناسی ارشد را دارند و بیش از ۲۵ دانشگاه ما مقطع دکترای تخصصی؛ منتهی در آن سال های اول هیچ یک از این رشته های تخصصی را نداشتیم. لذا عمدتا کاری که در چند سال اول انجام می شد، سوق دادن دانشجویان به سمت انتخاب پایان نامه هایشان در حوزه فناوری نانو بود. یعنی دانشجویان رشته های مختلف مانند شیمی، فیزیک، الکترونیک، بیوتکنولوژی و یا در حوزه پزشکی رشته ای مانند داروسازی، با حمایت های تشویقی که هم شامل دانشجو و هم استاد می شد به این سمت حرکت کردیم. در حال حاضر تعداد قابل توجهی از این ۲۸۰۰ نفر رشته اختصاصی شان نانو است و یا اینکه در پروژه های مربوط به فناوری نانو فعال اند و یا دارای حداقل ۵ مقاله و یا استاد راهنمای حداقل ۵ پایان نامه در این زمینه بوده اند.
برای جمع بندی باید گفت به عنوان حلقه اول حمایت انجام شد و به خوبی جلو رفت. هم زمان با حلقه اول و به موازات آن حلقه دوم یعنی حلقه فناوری باید پیش برود و این به این معنی است که حاصل کار پژوهشی تبدیل به ساز و کاری تبدیل شود که در ادامه در تولید محصول مورد استفاده قرار بگیرد. در این قسمت اگر از من بپرسید که نقطه ضعف شما در زمینه عملکرد دانشگاه ها و مراکز پژوهشی و ارتباط با مراکز صنعتی و تولیدیمان چیست؛ می گویم آن طور که شاید و باید به فناوری نپرداختیم. شاهد این حرف من این است که اولا با همان ساز و کار دقیق و وسیعی که تولید مقاله مورد حمایت قرار گرفته است، در بخش فناوری کار نشده است. ما با اطلاع از این نقطه ضعف در ستاد نانو حمایت جدی در این قسمت انجام دادیم. برای ثبت یک فناوری که منظورم پتنت بین المللی است، باید هم استاد و هم دانشجو اطلاعات کافی داشته باشند. به عنوان مثال استاد باید بداند که اگر حاصل کار پژوهشی اش را افشا و یا تبدیل به مقاله کند، دیگر نمی تواند آن را تبدیل به پتنت کند. از طرف دیگر نیز با پارادوکسی رو به رو است که با تبدیل کردن حاصل کار پژوهشی به مقاله دانشجو سریع تر و راحت تر فارغ التحصیل می شود. از طرف دیگر هزینه ثبت پتنت گاها بیش از ۲۰ میلیون تومان می شود. لذا ستاد نانو در این قسمت ۸۰ تا ۹۰ درصد هزینه ثبت پتنت را پرداخت می کند. به علاوه اگر این پتنت ثبت شود و به تعبیر ما پابلیش شود (منتشر شود)، ۱۰ درصدی را که استاد متقبل شده است را نیز ستاد پرداخت خواهد کرد.
از طرفی ستاد به سراغ دانشگاه هایی که به نظر می آمد باید بیشتر در این قسمت فعال باشند رفت و از بازگشایی دفاتر ثبت پتنت در این دانشگاه ها حمایت کرد. ستاد برای انجام این کار ساز و کاری را تعریف کرد که در حال حاضر این ساز و کار از حد ستاد نانو فراتر رفته است و در معاونت علمی تبدیل به الگوی کشوری شبکه حمایت از ثبت پتنت شده است. الان در کل کشور اگر کسی بخواهد پتنتی را ثبت کند، وارد سامانه معرفی شده توسط معاونت علمی می شود و پس از داوری حمایت مورد نیاز صورت می گیرد. اما در سال های اولیه فقط ستاد نانو بود که این کار را انجام می داد. حاصل این کار در حال حاضر این مسئله است که با وجود کمتر بودن تعداد کل پتنت های ثبت شده در کشور نسبت به تعداد مقالات منتشر شده، اما ۴۰ درصد از این تعداد مربوط به حوزه فناوری نانو است.
در این سال ها حمایت جدی ما در در حوزه فناوری نانو در حوزه های حمایت از تولید، حمایت از صنعت و سیاست های مربوط به رسوخ در صنعت بوده است. اکنون حتی نگاهمان به سمت بازارهای بیرونی است. در حال حاضر ایران جز ده کشور اول دنیا است. آمارها نشان می دهد که سال گذشته ما در تولید علم هفتم بودیم؛ اما تا آخر ماه میلادی گذشته به رتبه ششم صعود کرده ایم و به نظر می رسد بتوانیم این رتبه ششم را امسال حفظ کنیم. کشور بالاتر از ما فرانسه است و کشور پایین تر از ما ژاپن.
با این توضیحات، الان سیاست کلی ما با توجه به تکمیل حلقه توسعه نیروی انسانی و رسیدن به یک سیاست ثابت و مشخص در قسمت فناوری، قرار دادن تمام توان ستاد در حمایت از تولید محصول، تولید ثروت، شرکت های دانش بنیان و رسوخ در صنعت است.

علمنا: یعنی برنامه دوم توسعه در این خصوص است؟

برنامه دوم توسعه که هنوز منتشر نشده است بر روی دو محور قرار دارد. یکی تولید محصول و ورود به صنعت و دیگر حضور در بازارهای جهانی. اعداد و ارقامی هم که در این خصوص مشاهده می شود، نشان می دهد تقریبا مانند روندی که در توسعه نیروی انسانی داشته ایم در حوزه تولید ثروت هم در حال حرکت هستیم. به طور مثال رتبه ۵۷ ام که در سال ۷۹-۸۰ داشته ایم با شیب بزرگی می آید و به عدد ۴۰ می رسد و پس از آن به همین ترتیب ادامه پیدا کرده است و به این جایگاه رسیده ایم و اکنون رقابت بسیار سخت و فشرده شده است.
در سال ۹۱، اگرچه ممکن است آمار خیلی دقیق نباشد، گردش مالی مان در حوزه نانو حدود ۱۶۰ میلیارد ریال بوده است؛ ولی اکنون در سال ۹۴ به حدود ۳۰۰۰ میلیارد ریال رسیده است و پیش بینی می کنیم که تا سال ۹۸ این رقم به ده برابر یعنی ۳۰ هزار میلیارد ریال افزایش پیدا کند. یعنی آمارها یک رشد سالانه ۱۲۰ درصدی را نشان می دهد.

علمنا: در خصوص جایگاه ششمی که گفتید، این جایگاه بر اساس تعداد مقالات تعیین می شود؟

ما چند شاخص در بحث توسعه نیروی انسانی داریم؛ اگر تولید علم مدنظر باشد شاخص بین المللی در این حوزه مقالات ISI می باشد و اگر شاخص دقیق تری بخواهیم ارائه دهیم ایمپکت فاکتور (Impact Factor) این مقالات خواهد بود.

علمنا: آیا ایمپکت فاکتور مقالات کشورمان مشخص است؟

ما در سال گذشته که بیش از ۶۶۰۰ مقاله داشته ایم، به طور متوسط ایمپکت فاکتورمان حدود ۲ بوده است که در حوزه نانو بسیار عدد خوبی محسوب می شود. با این حال با مطالعاتی که در بحث مرجعیت علمی انجام شده است، از صد نفر برتر کشور که توانسته اند مقالاتشان را در ده ژورنال برتر دنیا منتشر کنند، چهل نفرشان در حوزه فناوری نانو فعالیت می کنند. بسیار جالب است که در حال حاضر ترس دانشمندان ما از اینکه بروند به سمت چاپ مقالات در ژورنال های معتبری مانند Nature و Science از بین رفته است.

علمنا: برخی در سطح آکادمیک و دانشگاهی این سوال و ایراد را مطرح می کنند که تعداد بالای مقالات در حوزه نانو به این خاطر است که با توجه به نوین بودن این علم، ارائه مقاله در این حوزه آسان تر بوده و بسیاری از دانشجویان غیرمرتبط با حوزه نانو هم برای افزایش رزومه و سابقه کاری خود به این حوزه وارد شده و مقالاتی با کیفیت پایین تولید می کنند. نظر شما در این خصوص چیست؟ آیا ستاد نانو به سمت کیفی سازی مقالات رفته است؟

اولا فناوری نانو یک حوزه چند رشته ای است. یعنی نانو یک فیلد تخصصی خاص نیست که بتوان به آن سخت یا آسان بودن را اطلاق کرد. در نانو بخش نانوشیمی داریم؛ بخش نانوفیزیک داریم؛ بخش نانوالکترونیک داریم؛ بخش نانومواد داریم؛ بخش نانوپزشکی داریم و الی آخر. پس اطلاق کلمه آسان یا سخت کاری علمی نیست.
نکته دوم این که براساس برنامه ریزی های انجام شده و چیزی که عقل هم حکم می کرد وقتی در ابتدای راه، تعداد مقالات کشور در این حوزه به تعداد انگشتان دست هم نمی رسید، ما مبحث کمی را بیشتر مد نظر قرار دادیم. چون معمولا کیفیت نیاز به کمیت دارد. لذا در ابتدا حمایت های ما بر این اساس بود که هر کسی مقاله ای چاپ می کرد و این مقاله با تایید تیم داوری اثبات می شد که در حوزه نانو قرار دارد، مبلغی را به صاحب مقاله پرداخت می کردیم. البته در آن زمان مبلغ بدی محسوب نمی شد اما در حال حاضر گاهی خودمان هم از اعدادی که پرداخت می کنیم خجالت می کشیم. بعد از اینکه کمیت افزایش پیدا کرد، کل رویکرد ستاد به سمت حمایت های تشویقی تغییر پیدا کرد. همان طور که اشاره کردم سیاست کلی ستاد رویکردش به سمت تولید ثروت است. چون جِرم نیروی انسانی به میزان کافی افزایش پیدا کرده است، اکنون ستاد حلقه آخر یعنی تولید ثروت و شرکت های دانش بنیان را مورد حمایت قرار می دهد.
لذا در طرح جدید حمایت های تشویقی ما، شاخص هایی برای حمایت ها تعیین شده است. مثلا در پایان نامه ها اگر پروپوزال نانویی باشد و در پتنت ها جست و جو انجام گرفته باشد، مبلغی هرچند ناچیز به آن تعلق می گیرد. حمایت اصلی ما زمانی است که اگر پایان نامه منجر به یک پروتوتایپ یا پیش محصول شد، به طور مثال ۳۰ امتیاز دریافت می کند. این ۳۰ امتیاز یعنی ۳۰ میلیون تومان می تواند دریافت کند. اگر در پایان نامه این موضوع وجود داشته باشد که با همکاری صنعت توانسته است مشکلی از آن را حل نماید و تیم داوری این مساله را تایید نماید، باز هم ۳۰ امتیاز دریافت می کند یا اگر کار دانشجوی ما منجر به ثبت اختراع داخلی بشود، این هم ده امتیاز خواهد داشت. اما اگر این فعالیت تبدیل به یک پتنت بین المللی شود، ضمن دریافت حمایت های قبلی، ۳۰ امتیاز دیگر هم دریافت خواهد کرد.

علمنا: آماری وجود دارد که نشان بدهد چه تعداد در سال ثبت پتنت داخلی و خارجی انجام می شود؟

در حال حاضر آمار ما نشان می دهد که بیش از ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ پایان نامه از این جنس داریم. همین دانشجو اگر فعالیتش تبدیل به مقاله بشود مثلا ۵۰۰ هزار تومان می گیرد اما در حالت های دیگر مبلغ بیشتری به او تعلق خواهد گرفت. به همین دلیل به سمت کیفی سازی حرکت کردیم. در بحث مقالات هم به همین سمت رفته ایم و به شاخص هایی مثل ایمپکت فاکتور توجه می کنیم. به طور مثال در سیاست های جدیدمان، اگر کسی مقاله ای چاپ بکند که ایمپکت فاکتور مناسبی نداشته باشد، دیگر حمایتی از او نخواهد شد. به همین ترتیب طبق فرمولی اگر ایمپکت فاکتور آن مقاله یا همان ارجاع به آن بالاتر برود این حمایت ها افزایش خواهد یافت. اینکه می گوییم متوسط ایمپکت فاکتور ما دو است یعنی یک عدد متوسط به بالا.
همان طور که اشاره کردم از صد نفر افراد سرآمد در حوزه علم کشور، چهل نفر در حوزه فناوری نانو فعالیت می کنند؛ در حالی که این ۶۶۰۰ مقاله چیزی حدود ۱۰ درصد از کل مقالات کشور را تشکیل می دهد. همین طور حدود ۴۰ درصد از پتنت های ثبت شده بین المللی کشور به حوزه فناوری نانو تعلق دارد. پس با توجه به حوزه های مختلفی که در علم کشور داریم، آمارها نشان می دهد که این حمایت ها جواب داده است و حرکت به سمت کیفی سازی نتایجش مشخص شده است.
در عین حال این نکته را هم توضیح بدهم که این نقطه ضعف در کشور، یعنی تبدیل علم به فناوری، به شدت مشاهده می شود. مثلا در آمریکا در کنار هر ۱۰۰ مقاله شاید ۹۰ پتنت وجود داشته باشد و یا در هندوستان نیز این نسبت عدد بالایی است و شاید از هر ۱۰۰ مقاله، ۲۰ الی ۳۰ پتنت ثبت می شود. اما متاسفانه این آمار در کشور ما زیر ۰٫۱ درصد است!

علمنا: آیا این آمار به صورت اختصاصی در حوزه فناوری نانو وجود دارد که از هر ۱۰۰ مقاله چند پتنت تولید می شود؟

آمار دقیقی اکنون در اختیار ندارم اما در مقایسه با عدد ۰٫۱ درصد تفاوت زیادی ندارد و عدد کمی است. به طور مثال فرض کنید این عدد دو برابر شود؛ باز هم به مقدار خاصی نمی رسیم. پس این تحول باید در کل کشور صورت بگیرد و خود را نشان بدهد.
مطلب دیگری که باید بگویم این است که در سیاست کلان کشور جا افتاده است که با مقاله راحت تر می توانید از پایان نامه و تزتان دفاع کنید. حتی برای چاپ مقاله هزینه ای به شما پرداخت می شود؛ اما برای ثبت پتنت هم باید هزینه بیشتری بپردازید و هم دوندگی زیادی دارد و هم مجبور خواهید بود از لحاظ امنیتی و انتشار در عموم و کنفرانس ها بر روی آن دقت کنید. بنابراین به نظر می رسد یک فرهنگ سازی، یک آموزش و یک حمایت کلی در سطح کشور در این خصوص لازم است. در ستاد نانو ما سعی کرده ایم که این کار را انجام دهیم.
اتفاق خوب دیگری که ما در این خصوص انجام داده ایم این است که ما برای تمام دانشجویان دوره کارشناسی ارشد و دکترایمان، قبل از انتخاب پروپوزال یک دوره دو روزه برگزار می کنیم و در آنجا اصول و مبانی ورود به عرصه کسب و کار در حوزه نانو را برایشان توضیح می دهیم. در این دوره ها مراحل ثبت پتنت، ثبت شرکت، بازاریابی و برندینگ توضیح داده می شود و از افراد موفق در این حوزه ها دعوت می کنیم تا برای دانشجویان سخنرانی کنند. لازم به ذکر است که با بررسی های ما مشکل تنها از دانشجو نیست؛ استاد ما هم این الفبا را نمی داند. لذا به موازات سعی می کنیم این دوره ها را برای اساتیدمان نیز برگزار کنیم.
همین سیاست ها و آن نیروی انسانی که تربیت شده است باعث شده که اکنون ما حدود ۲۰۰ شرکت کوچک و بزرگ در این حوزه داریم و بیش از ۳۰۰ محصول نانومقیاس تولید کرده ایم.
ما موسسه ای را داریم که وقتی کسی مدعی می شود محصولی را تولید کرده است باید بر اساس شاخص هایی مستنداتش را ارئه کند تا مشخص شود محصول او حتما در عرصه نانو است. این شاخص ها نشان داده است که ما از حدود ۳۰۰ محصول نانو که بعضی از آنها بازارهای قابل توجهی دارند، برخورداریم. همین محصولات است که گردش مالی که عرض کردم، یعنی حدود ۳۲۰ میلیارد تومان را در سال ۹۴ ایجاد کرده است که این عدد قطعا بیش از این مقدار است.

علمنا: با توجه به عددی که در خصوص گردش مالی در حوزه نانو اشاره کردید، آیا در این خصوص هم در جهان رتبه بندی و مقایسه ای وجود دارد و اگر وجود دارد جایگاه کشورمان به چه صورت است؟

از آنجایی که فناوری نانو عمر کوتاهی دارد باید گفت آمار دقیقی وجود ندارد؛ اما تخمین هایی زده می شود و گفته می شود به طور مثال تا سال ۲۰۳۰ یک بازار هزار میلیارد دلاری در جهان از این محصولات ایجاد خواهد شد و ۸۰ درصد از حوزه هایی مانند دارو و سلامت متاثر از حوزه نانو خواهند بود.

علمنا: رقمی برای سال های اخیر در دنیا برای مبادلات تجاری در این حوزه وجود ندارد؟

چون این اعداد پراکنده هستند، هیچ گزارش مستند و دقیقی در این خصوص وجود ندارد. ولی یک نکته را ما می توانیم متوجه بشویم و آن اینکه دنیا بلاشک قبول دارد ایران در حوزه فناوری نانو کشور پیشرویی است. ما در جزیره کیش هر دو سال یک بار کنفرانسی را برگزار می کنیم که تعداد قابل توجهی از کشورها و افراد سرشناس این حوزه در آن شرکت می کنند. ما یک مجله ترویجی در ستاد منتشر می کنیم و بر روی جلد این مجله این موضوع آمده است که سه تن از سردبیران مجلات معتبر علمی جهان که در حوزه فناوری نانو هم فعال هستند، پس از سفر کیش، نامه ای را ارسال کردند که در صفحه نخست ژورنال هایشان هم به چاپ رسیده است. در این نامه ها به این موضوع اشاره شده است که پس از سفری که به ایران داشتیم و دانشمندان و دانشجویان ایرانی را دیدیم، کاملا مشخص بود که ایران در حوزه فناوری نانو به صورت بومی به این علم دست یافته است و به سمت توسعه و گسترش آن حرکت می کند. بدون شک آن چیزی که در ایران دیدیم از کشورهای پیشرفته که خود آن ها از کشورهای آلمان، فرانسه و انگلستان بودند، بیشتر نباشد، کمتر هم نیست.
در دنیا چند نمایشگاه معتبر سالیانه وجود دارد که ایران در آنها شرکت می کند. مثلا یکی از آن ها در کره جنوبی است و یکی در ژاپن. در این نمایشگاه ها که شرکت های ایرانی حضور پیدا می کنند، دیده می شود که سطح فناوری و محصولات ما کاملا با کشورهای پیشرفته قابل رقابت است و حتی در برخی حوزه ها جلوتر هستیم. شاید برای شما جالب باشد که یکی از شرکت های ایرانی اخیرا دستگاه تولید نانو الیاف خود را به کره جنوبی صادر کرده است. من به خاطر ندارم از این اتفاقات در تاریخ فناوری کشورمان در سال های اخیر داشته باشیم. یعنی در یک عرصه پیشرفته ما صادر کننده دستگاهی باشیم آن هم به کره جنوبی! نانوالیاف هم همان طور که می دانید در انواع ماسک ها، فیلترهای نیروگاهی و تصفیه آب و روغن کاربرد دارد. مورد دیگر کشور چین است که با ایران قراردادی منعقد کرده است که طی آن کشور ما ۳۵ آزمایشگاه آموزشی این کشور را مجهز خواهد کرد.
ما اکنون بیش از ۱۴۰ نوع تجهیزات مرتبط با نانو را داریم که در داخل کشور تولید می شوند. چون در بحث تحریم ها می دانستیم که یکی از گلوگاه های ما بحث تجهیزات ما خواهد بود. یکی از کارهای که ستاد نانو انجام داد این بود که به سراغ ساخت تجهیزاتی برود که به علت تحریم ها به ما نمی فروختند و جواب بسیار خوبی هم در این قسمت گرفتیم.
می خواهم بگویم به صورت شهودی دیده می شود که در بسیاری از زمینه های فناوری نانو ما در سطح کشورهای پیشرفته جهان هستیم ولی تاکنون هیچ کشوری عدد و رقم دقیقی در حوزه تجارت خود اعلام نکرده است و شاید ایران یکی از معدود کشورهایی است که اینقدر دقیق و واضح آمار تجارت و مبادلات اقتصادی خود را اعلام کرده و تا سال ۹۸ هم برای خود برنامه ریزی کرده است.

علمنا: آیا می توان از صحبت های شما این برداشت را داشت که در حوزه نانو در کشور به صورت موردی شاخص هستیم اما در کل کشور به توسعه لازم و همه جانبه دست نیافته ایم؟

نه اینطور نمی توانیم بگوییم. وقتی می گوییم بیش از ۳۰۰ نوع محصول در حوزه فناوری نانو داریم و نانو نسبت به سایر فناوری ها بسیار گسترده تر شده است، یعنی هم از لحاظ تعداد شرکت ها و هم تعداد محصولات هیچ کدام از فناوری های ما به این اندازه گسترده نشده اند.

علمنا: یکی از دلایل این امر نمی تواند این مورد باشد که خود فناوری نانو بسیار گسترده است و صنایع زیادی را تحت تاثیر قرار می دهد؟

قطعا یکی از دلایل این موضوع است؛ منتهی همین موضوع را باید جا بیندازیم. همین را باید به صنایع نشان بدهیم. مثلا اگر در لاستیک خودروها از این فناوری استفاده کنیم، مقاوت آن ها افزایش می یابد. اگر در سیمان استفاده شود، بتن محکم تری خواهیم داشت.

علمنا: آیا ستاد نانو برای این امر یعنی آشنایی و ارتباط بین صنعتگران و پژوهشگران و دانشجویان این حوزه برنامه ای داشته است؟

این امر در سند توسعه بسیار پر رنگ دیده شده است و از جمله سیاست های ترویجی است که ستاد در حال انجام آن می باشد. یک بخش، ترویج عمومی است. مثلا در رادیو و تلویزیون برای عامه مردم صورت می گیرد. در مجلات توضیح داده می شود و محصولات نانو معرفی می شود. به طور مثال در عرصه دانش آموزی اتفاق بزرگی رخ داده است و شاید بیش از ۵۰۰ هزار نفر از دانش آموزان ما تحت آموزش های اولیه حوزه نانو قرار گرفته اند و نانو وارد برخی از کتب درسی شده است. در سطح کشور بیش از ۶۰ آزمایشگاه دانش آموزی با همکاری وزارت آموزش و پرورش دایر شده است. دانش آموز ما گاهی اوقات سوادش شاید از دانشجوی کارشناسی غیرنانویی ما بیشتر باشد.
بخش بعدی ترویج تخصصی است. ترویج تخصصی در صنایع رخ می دهد. مثلا در بحث پایان نامه اشاره کردم؛ پایان نامه ای مورد حمایت قرار می گیرد که با بخش صنعت ارتباط برقرار کرده باشد.

علمنا: آیا ستاد در همین فرآیند ارتباط با صنعت تسهیلی ایجاد نمی کند؟

عرض کردم که از ساده ترین روش ها که توزیع مجلات تخصصی باشد و یا گردآوری صاحبان صنایع که در هر نمایشگاهی که در کشور برگزار می شود و به نظر می رسد به حوزه فناوری نانو ارتباط دارد، ستاد در آنجا حضور پیدا می کند و اطلاعات خود را ارئه می دهد و با صاحبان صنایع ارتباط برقرار می کند. مثلا در حوزه بتن، ستاد نانو سمینارهای تخصصی برگزار می کند و کمک می کند تا صاحبان صنایع در سمینارهای تخصصی مربوط به حوزه خود شرکت کنند. هر سال ما جشنواره ای داریم به نام جشنواره فناوری نانو که معمولا در مهر ماه برگزار می شود و عمده این جشنواره به صنایع اختصاص دارد. چه آنهایی که در نمایشگاه غرفه دارند و چه آنهایی که به عنوان صنایع و حِرَف گوناگون به بازدید می آیند.
همچنین ستاد کمک کرده تا موسسه ای به نام “خدمات فناوری تا بازار” شکل گرفته است. این موسسه و کارگروه مربوطه ای که داریم، تحت عنوان کارگروه صنعت و بازار، یکی از مهم ترین وظایفشان برقراری ارتباط بین صاحب فناوری در حوزه نانو و متقاضیان آن فناوری است. این سامانه هم اکنون به صورت نرم افزاری وجود دارد. حتی در این قسمت ما بحث نیروی تخصصی را هم داریم و ستاد سایتی دارد که در آن افرادی که در رشته ای خاص فارغ التحصیل شده اند و توانمندی دارند خودشان را معرفی می کنند. صاحبان صنایع هم که نیاز به نیروی متخصص دارند در این سایت اعلام نیاز می کنند و اگر این دو فرد به یکدیگر متصل شوند، ستاد از آن صاحب صنعت نیز حمایت هایی به عمل خواهد آورد.

علمنا: سوال بعدی در همین خصوص بود که آیا از صاحبان صنایع هم حمایت می کنید؟

بله قطعا! ما چند نوع حمایت داریم. ساده ترین نوع حمایت این است که اطلاعات در اختیارشان قرار می دهیم. حمایت می کنیم که این صنایع در نمایشگاه های تخصصی شرکت کنند. همچنین حمایت می کنیم تا بین دانشگاه و صنعت در سطح پایان نامه ها ارتباط برقرار شود. اگر پروژه ای بین صنعت و صاحب فناوری شکل بگیرد نیز از طرفین پس از قرارداد حمایت می کنیم. اگر بخواهم مثالی بزنم، یکی از شرکت های ما نانوکاتولیستی را تولید کرده است که قبلا از خارج کشور وارد می شده است و صنعت نفت ما در بحث پتروشیمی به آن وابسته است و اعداد و ارقام مربوط به قیمت این مواد هم بالاست. قطعا صنعت پتروشیمی ما برای استفاده از این محصول کمی هراس دارد حتی زمانی که از طرف ما معرفی می شود. از طرفی ما باید از این شرکت حمایت کنیم تا بتواند تولید بکند و سرپا بایستد. باید به این شرکت کمک کرد تا بتواند از آزمایشگاه های خارج و داخل استانداردهای لازم را بگیرد و در کنار این ها باید به صنعت هم این اطمینان را بدهیم. بارها شده است که ستاد پس از کسب اطمینان از کیفیت محصول و روشن کردن این امر برای صنعت حتی تضمین هم داده است که اگر در استفاده از این ماده به مشکلی برخورد کردید، ما آن هزینه را پرداخت می کنیم.

علمنا: در ابتدای صحبت ها و در خصوص اهداف تشکیل ستاد نانو گفتید که سه هدف یعنی تولید ثروت، افزایش کیفیت زندگی و افزایش جایگاه ایران در بین کشورهای جهان از اهداف این ستاد در حوزه نانو بودند. در بخش ارتقای جایگاه به اهدافی فراتر از پیش بینی دست یافتیم؛ اما در تولید ثروت به نظر می رسد کماکان نقص هایی وجود دارد. نظر شما در این خصوص چیست؟

نه اینطور نیست. من یک سری آمار اعلام کردم و نشان دادم که در تولید ثروت اعدادمان نشان می دهد که از سال های ۹۱ تا ۹۴ ما هرسال ۱۲۰ درصد رشد داشته ایم. در حلقه فناوری ابتدا باید نیروی انسانی را داشته باشیم و بعد به سراغ سایر حلقه برویم. اتفاقا اعداد و ارقام نشان می دهد که به همان اندازه که در توسعه نیروی انسانی سیاست هایمان جواب داده است، در حوزه تولید ثروت نیز با رشد بسیار بالا در حال نشان دادن خود است.
ما اکنون ۳۰۰ محصول در بازار داریم که بعضی از محصولات، محصولات استراتژیکی محسوب می شوند. بنده فقط اعداد و ارقام مربوط به مبادلات این محصولات را اعلام کردم و چون در جهان در این بخش معیاری نداریم تا ببینیم سایر کشورها در چه جایگاهی قرار دارند، ما برای خودمان شاخص گذاری کردیم و مثلا گفتیم تا سال ۱۳۹۸ ما باید به عدد ۳ هزار میلیارد تومان دست پیدا کنیم.

علمنا: با توجه به این اعدادی که اشاره کردید؛ در رسانه ها داشتیم که به طور مثال در سال ۲۰۰۵ گردش مالی این حوزه در جهان ۳۲ میلیارد دلار بوده است و اگر رشد جهان را با رشد خودمان برابر در نظر بگیریم، این عدد اکنون به میزان بسیار بالایی رسیده است و ما اگر این عدد را با میزان ۳۰۰ میلیارد تومان در کشور خودمان مقایسه کنیم به عددی حتی کمتر از یک دهم درصد می رسیم که با رشد علمی ما متناسب نیست. در این خصوص لطفا توضیح دهید.

این عدد قابل استنادی نیست. ستاد نانو سعی می کند در آمارهای خود اگر عددی وجود ندارد، بگوید وجود ندارد و واقعا در حوزه تبادلات تجاری عدد دقیقی در سطح جهان وجود ندارد. اما در بعضی قسمت ها مانند محصولات، شرکت ها و نظیر اینها آمارهایی وجود دارد. به طور مثال سایت هایی وجود دارد که اگر به آنها مراجعه کنید تمام این آمارها به صورت دقیق چه در خصوص ایران و چه سایر کشورها وجود دارد.
بحث بنده این است که این حلقه از سخت ترین حلقه ها محسوب می شود و تمرکز ما هم بر روی همین مورد است و آثار هم این را نشان می دهد که در این حوزه خوب جلو می رویم. این تعداد محصولی که ما داریم را شاید فقط چهار یا پنج کشور اول دنیا دارا هستند. البته داشتن محصول یک چیز است و گردش مالی چیز دیگر. مثلا در حال حاضر ما حدود ۲۰۰ شرکت کوچک و بزرگ داریم که همین نیروی انسانی تربیت شده متخصص آنها را تشکیل داده اند. همین تعداد شرکت، تعداد قابل توجهی است. در آمریکا تعداد شرکت های فعال در حوزه نانو فناوری حدود ۴۰۰ شرکت است. پس این یک اصل است که سخت ترین حلقه زنجیر تولید علم تا ثروت، تبدیل کردن به محصول، ایجاد بازار و مصرف است. این در تمام فناوری ها وجود دارد و در نانو ما به یک بلوغی رسیده ایم که در این قسمت هم در حال پیشرفت هستیم.

علمنا: هدف سوم هم بحث ارتقای کیفیت زندگی بود. لطفا در این خصوص که مشهودتر است چند مثال بزنید تا مخاطبان با دستاوردهای کاربردی این فناوری آشنا شوند.

در جشنواره فناوری نانو که سال گذشته برگزار شد، خانه ای ساختیم که در این خانه تمامی اجزا به نحوی از فناوری نانو بهره می بردند. به طور مثال پارچه مبل این خانه با فناوری نانو ساخته شده بود و آب به آن نفوذ نمی کرد. این پارچه خاصیت ضدعفونی کننده هم داشت یا مثلا شیشه های که از دو طرف سرما و گرما را انتقال نمی دادند. همین طور انواع کاشی ها و سرامیک هایی که خود تمیز شونده بودند و ضمن داشتن مقاومت بیشتر، سبک تر هم هستند. بتن هایی که مقاومتش از بتن های معمولی بیشتر اما سبک تر از آنها بود و یا رنگ هایی که در آب و هوای مرطوب دچار ریختگی و قارچ می شدند اما با این فناوری این مشکل هم رفع شده و علاوه بر مقاومت و خاصیت ضدقارچی، شفافیت بیشتری هم داشتند و در عین حال از لحاظ قیمتی وقتی که مقایسه می شود می بینیم که صرف اقتصادی آن بیشتر است. مورد دیگر که شاید مشکل جدی به نظر نرسد این است که در ساختمان های بزرگ، نیمه های شب آبی که از داخل لوله ها عبور می کند آسایش را از بین می برد؛ اما با استفاده از فناوری نانو لوله های بی صدایی ایجاد شده است که صدای حرکت آب از آن به گوش نمی رسد.
یکی دیگر از مشکلات جدی ما بحث آب و فاضلاب است. در سند توسعه، ما پنج اولویت برای همین بحث ارتقای کیفیت زندگی در نظر گرفته ایم که یکی از آنها همین آب و فاضلاب است. در این بخش به کمک فناوری نانو از انواع فیلترها استفاده می شود. مثلا در اردبیل یکی از مشکلات آلوده بودن آب ها در بخشی از حوزه ها به آرسنیک است. با استفاده از این فیلترها می توان آرسنیک آب را جدا کرد. در همین تهران طرحی در حال اجراست که میزان نیترات آب را کاهش دهد. یکی دیگر از حوزه های دارای اولویت، سلامت است. در بازار ما نانوداروی ضدسرطانی را داریم که پیش از این قیمت آن ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ دلار بود و هرکسی توانایی خرید این دارو را نداشت. الان این دارو با دفترچه بیمه به قیمت ۷۰ هزارتومان قابل تهیه است. ساده ترین محصولی هم که بخواهم نام ببرم این است که شما شاید وقتی در خیابان در حال حرکت هستید ببینید کسی بگوید که جوراب نانویی دارد. جوراب نانویی اصل، جورابی است که در آن قارچ ها نمی توانند رشد کنند و در نتیجه بوی بدی هم از پا احساس نمی شود. اکنون ما دو شرکت معروف داریم که در حوزه البسه فعالیت می کنند و گردش مالی خوبی هم دارند و انواع زیرپوش ها و لباس های بیمارستانی را با فناوری نانو تولید می کنند و خاصیت ضدعفونی کننده دارند. این ها آثار قابل دسترسی است که می توان در زندگی مردم مشاهده کرد.

علمنا: چرا این محصولات در حوزه صادرات خیلی موفق نیستند و بیشتر در داخل کشور توزیع می شوند؟ مشکل از تحریم هاست یا اینکه به طور کل در بحث بازاریابی و مارکتینگ ضعیف هستیم؟

مشکلات بحث صادرات منحصر به محصولات نانویی نیست. کشور ما به دلیل شرایط خاص به غیر از برخی حوزه ها مانند پتروشیمی و نفت صادرات خاصی ندارد.

علمنا: در سایر حوزه ها همیشه بهانه آورده می شد که محصولات ما قابلیت رقابت ندارند و در مرزهای دانش نیستند، اما شما اکنون می گویید که محصولات فناوری نانو قابل رقابت با جهان هستند و در مرزهای دانش قرار دارند. در این حوزه چرا موفق عمل نکرده ایم؟

اولا یک ظرفیت بالای داخلی وجود دارد و تا وقتی که شما به این ظرفیت داخلی پاسخ ندهید انگیزه ای برای صادرات وجود ندارد. نکته بعدی این است که فرآورده های حوزه فناوری نانو در دنیا به سه سطح تقسیم می شوند و سطح سوم آن محصولات “های تک” (HighTec) است و به طور مثال سطح اول “نانومواد” هستند که در واقع همان موادیست که برای تولید محصولات به آن نیاز دارید. به همین دلیل این محصولات مدرن و پیشرفته در تمام دنیا دچار مشکلات معرفی و فروش هستند. چرا ایران در تمام نمایشگاه های بین المللی مطرح شرکت می کند؟ به این خاطر که هم ما از سطح توانایی های دنیا مطلع شویم و هم آنها با ما آشنا شوند و محصولاتمان را معرفی کنیم.
خوشبختانه با توجه به محدودیت و کوچک بودن این بازار در تمام دنیا، توانسته ایم تعدادی از تجهیزاتمان را به بعضی کشورهای دنیا صادر کنیم و قراردادهایی با چین و ژاپن داریم و قراردادهایی بین برخی شرکت های داخلی و برخی کشورها شکل گرفته است. شما وقتی صادرات مطلوبت شکل می گیرد که بازار بین المللی نانو هم به آن وسعت مطلوبش ایجاد بشود و کیفیت محصولات و تاثیرگذاری آنها در زندگی مردم مشخص گردد. به طور مثال همین نانودارویی که نام بردم از سه یا چهار کشور برای آن درخواست وجود دارد. به صادرات باید اینگونه نگاه کرد که اولا بدانیم یک مشکل ملی ما است و دوم بازار بزرگ نانو هنوز در دنیا هم شکل نگرفته است. ستاد این موضوع را در برنامه توسعه دوم خود در دستور کار قرار داده است و هدف اصلی آن حضور در بازارهای بین المللی است.
وقتی شرکت ما در نمایشگاه بین المللی شرکت می کند باید با اصول اولیه صادرات و تجارت آشنا باشد. قبل از آن برای دانشجویمان هم کارگاه هایی را برگزار کرده ایم و در دوره توانمندسازی به او آموزش داده شده است که شرکتی که موفق بوده این مشخصات خاص را داشته و این زیرساخت ها و فرهنگ سازی ها را آماده کرده است. من پیش بینیم این است که در ده ساله دوم، همان طور که اکنون می گوییم چهل درصد پتنت های ما مربوط به حوزه نانو است، سهم زیادی از صادرات غیرنفتی ما هم مربوط به این حوزه خواهد بود.

پایان/

درباره نویسنده

محمدهادی تقی نتاج

دیدگاه شما چیست