فلسفه و تاریخ علم

پرونده سینمای فیلسوفانه

دانشگاه آزاد
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

ژانر فیلم های فلسفی – قسمت اول

مقدمه:
پرسش های فلسفی در طول تاریخ به روش های مختلفی طرح می شده اند. کتاب؛ قطعه ادبی و داستان؛ نمایشنامه و حتی کافه نشینی ها و بحث های دور میز متفکران به عنوان یک سنت روشنفکری فیلسوفان اروپایی. پس از قرن نوزدهم میلادی فلسفه دانشگاهی رونق پیدا کرد و اندیشه های فلسفی در قالب سخنرانی؛ انتشار مقاله در مجلات تخصصی  و یا کتاب قالب ریزی شد. با گسترش صنعت سینما و تولید فیلم در ژانرهای مختلف برای سلایق مختلف؛ فلسفه هم پا به دنیای سینما گذاشت و فیلم هایی  با مضامینی فلسفی به پرده سینماها راه یافتند. توضیح اینکه یک فیلم به لحاظ محتوایی باید دربرگیرنده چه رویکردی باشد تا بتوان آن را فیلم فلسفی نامید چندان هم ساده نیست.
حتی شاید منتقدان سینمایی وجود ژانری به نام ژانر فلسفی را در کنار ژانرهای اکشن؛ درام؛ کمدی؛ وحشت؛ جنایی ؛ تاریخی به رسمیت نشناسند. اما مقصود ما از ژانر فلسفی یا اصطلاحا سینمای معناگرا در مجموعهء پیش رو؛ فیلم هایی است که داستان و خط سیر روایی آن؛ پرسش های فلسفی را هدف می گیرد و به جنبه هایی از تفکر انسانی می پردازد که می توانیم عنوان فلسفی به آن اطلاق کنیم.
البته هر آن امکان سو برداشت نیز وجود دارد و برای نمونه ممکن است حکمت؛ کلام؛ فلسفه و بسیاری چیزهای دیگر با یکدیگر جابجا گرفته شوند و چیزی که عوام آن را فلسفی می نامند از دیدگاه صاحبنظران ارتباطی با فلسفه نداشته باشد.  در مجموعه پیش رو به معرفی؛ تحلیل و بررسی آن دسته از فیلم های سینمایی خواهیم پرداخت که با مسایلی نظیر ماهیت حیات؛ مرگ؛ ارادهء آزاد یا جبر و اختیار ؛ ماهیت آگاهی؛ سفر در زمان؛ اثر پروانه ای ؛ پیش بینی پذیر بودن یا نبودن آینده دست به گریبان شده اند. یا حتی نگاهی به فیلم های ژانر علمی تخیلی Science-Fiction  خواهیم انداخت که گاهی مرزبندی آن از فیلم های فلسفی (به بیان دیگر آنچه که ما در این نوشتار فیلم فلسفی می نامیم) دشوار می شود.

مرز فیلم های علمی و آنچه که فلسفی می نامیم گاهی به سختی قابل تشخیص است.

مثلا فیلم “بین ستاره ای” اساسا فیلمی در ژانر علمی تخیلی است اما آنجا که به مساله زمان یا سفر به گذشته مربوط می شود با یک پارادوکس فلسفی روبرو هستیم نه با یک مساله علمی صرف.
این موضوع که آیا انسان می تواند در زمان به گذشته سفر و با خود در زمان قبل ملاقات کند پرسش هایی از علّیت در ذهن مخاطب طرح می کند که اساسا یک مساله فلسفی است.
اگر از شما بپرسند چند فیلم با محتوای فلسفی نام ببرید چه پاسخ خواهید داد؟
آیا فیلم هایی مانند ماتریکس؛ نمایش ترومن؛ هوش مصنوعی؛ Coherence (یکپارچگی) و … را در رده فیلم های فلسفی طبقه بندی خواهید کرد؟
اگر آری؛ محتوای مشترک همه این فیلم ها چه بوده و به عبارتی چه چیزی در همه اینها بوده که می توانیم عنوان فیلم فلسفی به آنها اطلاق کنیم؟ (با وجود اینکه موضوع این فیلم ها متفاوت است).
در مجموعه پیش رو؛ در پرونده سینمای فیلسوفانه به معرفی برجسته ترین فیلم های با محتوای فلسفی در تاریخ سینما می پردازیم و مهم ترین آثار از این دست را تحلیل و بررسی خواهیم نمود.

ادامه دارد…

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست