فضا و نجوم

کاوش‌های باستانی از فضا

کاوش‌های باستانی از فضا
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

خانم سارا پارکاک باستان‌شناس آمریکایی در سال ۲۰۱۵ م. برنده جایزه یک میلیون دلاری بنیاد تد شد. پارکاک این جایزه را به خاطر تلاش‌ها و روش‌های خلاقانه‌‌اش در کشف شهرهای گمشده در تمدن‌ باستانی مصر به دست آورد. او به کمک پردازش تصاویر ماهواره‌های سنجش از دور، موفق شد یکی از شهرهای پر رونق مصر باستان و چندین مقبره و هرم جدید را کشف کند. هرچند ایده استفاده از تصاویر ماهواره‌ای در باستان‌شناسی به سال‌ها قبل از پارکاک برمی‌گردد، اما آنچه کار او را نسبت به سایرین متمایز کرده بود، حجم بزرگ اکتشافات و از همه مهم‌تر اهمیت به آموزش عمومی در این زمینه بود. از طرفی دیگر مطالعات پارکاک نشان داد که می‌توان از فناوری فضایی در جهت حفاظت از محوطه‌های باستانی و میراث بشر در مقابل غارتگران و دزدان بهره برد. این مساله بیش از هر چیز برای منطقه‌ خاورمیانه اهمیت دارد. زیرا به واسطه جنگ و بی‌ثباتی در بخش‌های وسیعی از این منطقه، آثار باستانی با تهدید جدی از سوی گروه‌های افراطی و تروریستی مواجه هستند. کما اینکه تاکنون تعدادی از آنها مانند شهر باستانی پالمیرا در سوریه به دست گروه داعش تخریب شده‌اند.

سنجش از دور چیست؟

سنجش از دور به فنی گفته می‌شود که به کمک تصویربرداری‌های ماهواره‌ای در طول موج‌های مرئی و فروسرخ، می‌توان اطلاعات زیادی از ویژگی‌های زمین و تغییرات آن طی زمان به دست آورد. داده‌های ماهواره‌های سنجش از دور در حوزه‌های مختلفی همچون محیط‌زیست، کشاورزی، مدیریت شهری و غیره کاربرد دارند. به طور مثال به کمک پردازش تصاویر این ماهواره‌ها می‌توانیم سطح زیر کشت گندم، جو یا هر محصول زراعی دیگر را در یک منطقه وسیع به راحتی و با دقت بالایی به دست آورد. هر محصول کشاورزی در تصاویر فروسرخ ماهواره‌های سنجش از دور با یک رنگ خاص نمایش داده می‌شوند. این تفاوت رنگ ناشی از طول موج‌های متفاوت دریافتی از هر محصول است. به کمک همین فناوری قادر هستیم در شرایط بحرانی مانند وقوع یک سیل یا آتش‌سوزی در جنگل، ابعاد حادثه را به خوبی ارزیابی کرده و راه‌های مناسب برای رویایی با آن را ارائه دهیم.

باستان‌شناسی از فضا

با استفاده از تصاویر ماهواره‌های سنجش از دور می‌توان به اطلاعاتی از ترکیبات خاک و تغییرات شیمیایی آن در یک منطقه دست پیدا کرد. برخی از این تغییرات بر اثر فعالیت‌های طبیعی بوده و برخی دیگر به واسطه فعالیت‌های انسانی در زمان حاضر یا در گذشته‌های دور بوده است. در حقیقت باستان‌شناسان از این ویژگی برای اکتشافات خود بهره می‌برند. اثرات حضور و سکونت انسان‌ها در هر نقطه از زمین برای صدها سال در طبیعت باقی می‌ماند. اگر گروهی از انسان‌ها هزاران سال پیش شهر کوچکی را ساخته و اکنون اثری از آن وجود نداشته باشد، به کمک تصویربرداری‌های ماهواره‌ای می‌توان آن را کشف کرد. حتی اگر آن شهر صدها سال پیش زیر سطح زمین یا در میان انبوهی از پوشش‌ جنگل‌ها مدفون شده باشد، از چشم تیزبین یک باستان‌شناس فضایی دور نخواهد بود. زیرا با پردازش دقیق این تصاویر می‌توان اثرات این حضور را به واسطه تغییر ترکیب خاک و انباشته‌شدن مواد در یک شکل و ظاهر خاص تشخیص داد.

کشف راز تمدن‌ مایا

بخش زیادی از آثار به جا مانده از تمدن مایاها در زیر پوشش‌ جنگل‌های انبوه آمریکای مرکزی و جنوبی مدفون هستند و عملا باستان‌شناسان نمی‌توانند از طریق روش‌های سنتی آنها را شناسایی و کاوش کنند. منتها تصویربرداری‌های ماهواره‌ای در دهه ۱۹۸۰ م. در شمال کشور گواتمالا شبکه‌ای از راه‌ها و گذرگاه‌های باستانی و آثار باقیمانده از شهرهای متعلق به تمدن مایاها را نشان داد. امواج ماهواره‌های سنجش از دور به راحتی از میان پوشش‌های انبوه گیاهی موجود در این منطقه گذر کرده و به سطح خاک رسیدند و رازهای سر به مهری از این تمدن باستانی را برملا کردند. بعدها باستان‌شناسان به کمک نقشه‌های ماهواره‌ای، به محل اعزام شدند و عملیات اکتشاف را انجام دادند و تعدادی معبد و ساختمان را از زیر خاک بیرون کشیدند.

کاشف ۱۵ ساله شهر گمشده مایاها

در اردیبهشت امسال یک خبر هیجان‌انگیز از کشف شهر گمشده مایاها در رسانه‌های جهان منتشر شد. خبر این کشف از آنجا هیجان‌انگیزتر شد که کاشف آن یک نوجوان ۱۵ ساله کانادایی بود که به کمک موقعیت ستارگان و تصاویر ماهواره‌ای شهر گمشده تمدن مایا را که خود «دهانه آتش» نامیده بود پیدا کرد. ویلیام گادوری، از کودکی و با خواندن یک تقویم متعلق به مایاها که آخرالزمان را در سال ۲۰۱۲ پیش‌بینی کرده بود، شیفته تمدن آنها شده بود. او دریافته بود که مایاها محل شهرهای خود را براساس ستارگان صور فلکی جانمایی می‌کردند و او ثابت کرد که ۱۱۷ شهر مایاها با موقعیت ستارگان منطبق است. ویلیام در یکی از بررسی‌های خود دریافت که براساس صور فلکی در یک منطقه باید ۳ شهر وجود داشته باشد، در حالی که در نقشه‌های گوگل در آن منطقه تنها ۲ شهر نشان داده شده است. او طرح خود را به سازمان فضایی کانادا ارائه کرد و این سازمان نیز جدیدترین تصاویر سنجش از دور آن ناحیه را در اختیار ویلیام قرار داد. سرانجام ویلیام پی‌برد که شهر سوم در زیر پوشش گیاهی جنگل‌های منطقه مخفی شده و بررسی‌های او توسط دکتر «آرماند لاروکه» از دانشگاه «نیو برانزویک» تایید شد. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد این نوجوان ۱۵ ساله شهری بزرگ دارای ۳۰ بنای ساختمانی و یک هرم ۸۶ متری را کشف کرده است. او به دلیل این پژوهش از سوی این دانشگاه مورد تقدیر قرار گرفته و مدال دریافت کرد.

ویلیام گادوری

ویلیام یافته‌هایش را در نمایشگاه بین‌المللی علوم برزیل در سال ۲۰۱۷ ارائه خواهد کرد.

ماهواره‌ها، شهر فراموش‌شده مصر را کشف کردند

دکتر سارا پارکاک، استاد و باستان‌شناس سرشناس دانشگاه آلاباما است. او شهرت خود را مدیون کشف بیش از هزار مقبره و سه‌هزار شهر باستانی به کمک پردازش تصاویر ماهواره‌ای است. به همین دلیل به او لقب «ایندیانا جونز» معاصر را داده‌اند! پارکاک به این واسطه برنده جایزه یک میلیون‌ دلاری بنیاد تد شد. حفاری‌های اولیه وجود بعضی از بناها و دو هرم باستانی را تایید کرده است.

سارا پارکاک

پارکاک در سال ۲۰۱۵ م. جایزه یک میلیون دلاری بنیاد تد را دریافت کرد. این جایزه هر ساله به شخصی خلاق و با دیدی جسورانه اعطاء می‌شود که موجب یک تغییر جهانی شده باشد.

خانم پارکاک در یکی از سخنرانی‌هایش در تشریح این کشف خود می‌گوید که ما منطقه‌ای به نام بندیکس را در شرق دلتای رود نیل در مصر انتخاب کردیم. زیرا براساس برخی اسناد، پیش‌بینی می‌شد که در این منطقه احتمالا یک شهر باستانی وجود دارد. اما به دلیل وسعت منطقه، امکان حفاری و نمونه‌برداری از آن عملا غیرممکن بود. در تصاویر ماهواره‌ای، بخشی از منطقه بندیکس به طرز خاصی غیرعادی به نظر می‌آمد و با پردازش تصاویر ماهواره‌ای آن ناحیه، به تغییرات شیمیایی گسترده‌ای در آنجا پی‌بردیم. این تغییرات شیمیایی در اثر مصالح ساختمانی و ساخت و سازهای مصریان باستان به وجود آمده بود. بررسی‌های اولیه نشان می‌داد که ما بقایای شهر باستانی «ایچ تاوی» را که برای هزاران سال به فراموشی سپرده شده بود، پیدا کردیم. شهری که برای حدود ۳ هزار سال قبل از میلاد برای مدت ۴۰۰ سال پایتخت مصر و یکی از شهرهای مهم آن زمان به شمار می‌رفت. ایچ تاوی در کنار رود نیل ساخته شده بود، اما بعدها با تغییر جهت حرکت نیل به سمت شرق، شهر در زیر آن مدفون شد. گروه تحقیقاتی ما با انجام مدل‌سازی‌های سه‌بعدی و تعیین مسیر اصلی نیل در آن زمان، توانستیم محدوده شهر ایچ تاوی را پیدا کنیم. خوشبختانه پیش‌بینی‌های ما درست از آب درآمد و با انجام حفاری‌های اولیه، بقایای شهر فراموش‌شده مصر باستان را یافتیم.

تصویر ماهواره‌ای از شهر باستانی مصر

تصویر ماهواره‌ای از شهر باستانی مصر؛ قبل از پردازش (سمت چپ)، بعد از پردازش (سمت راست)

از ایران چه خبر؟

همان‌طور که همه ما می‌دانیم کشور ایران، به دلیل پیشینه تاریخی زیادی که دارد، مستعد وجود محوطه‌ها و شهرهای باستانی زیادی است. بقایای برخی از این شهرها کشف شده و باستان‌شناسان ترجیح می‌دهند، بقایای برخی دیگر در زیر خاک باقی بمانند. زیرا خاک نگهبان خوبی برای تیم آثار در مقابل تغییرات طبیعی و البته غارتگران آثار تاریخی است! چرا که به نظر می‌رسد بودجه و امکانات مناسبی برای حفاظت از آثار باستانی در کشور وجود ندارد. در حال حاضر پژوهش‌های پراکنده‌ای در زمینه باستان‌شناسی از فضا در ایران انجام شده است، ولی ظاهرا نبود امکانات اولیه و عدم دسترسی به تصاویر ماهواره‌ای با کیفیت مطلوب و در کنار آن توجه کم پژوهشگران به این حوزه باعث شده است از ظرفیت‌های بالقوه کشور بهره‌برداری‌های لازم انجام نشود. زیرا بهره‌گیری از تصاویر ماهواره‌ای می‌تواند نقش مهمی در کشف پیشینه تاریخی سرزمین‌مان و حفاظت از آثار آنها داشته باشد و در طولانی‌مدت به صنعت گردشگری در کشور کمک کند.

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست