اخبار

دانشمند چه می کند؟ (قسمت پنجم)

مجله دانشمند علمنا
نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

طبق معمول شنبه ها، بخش دیگری از یادداشت های “دانشمند چه می کند؟” در پایگاه خبری علمنا منتشر شده است. در این هفته به بخش پنجم و پایانی مقالات حسین فروتن با عنوان “آن ها که با دانشمند، دانشمند شدند” رسیده ایم و قصد داریم پس از چهار هفته همراهی شما با این بخش، در خصوص پرسش های اولین قسمت از این مقاله، اکنون پاسخ نهایی و جمع بندی آن را منتشر نماییم. این شما و این هم بخش پایانی یادداشت خواندنی و جذاب حسین فروتن.

آن‌ها که با دانشمند، دانشمند شدند (بخش پایانی)/حسین فروتن

اگر این آخرین قسمت ماجرای بررسی تاثیرات احتمالی مجله دانشمند بر نوجوانان و آینده شغلی و تحصیلی آن‌ها باشد، بد نیست در چند خط مروری بر بخش‌های قبلی داشته باشم. از حدود ۳۰۰نفر به‌شیوه نظرسنجی اینترنتی، تعدادی سوال پرسیدم و شرکت‌کنندگان از علایق علمی و مطالعاتی خود گفتند. دانشمند را میان سایر نشریات علمی‌عمومی به‌عنوان محبوب‌ترین برگزیدند و معیارهایشان را در این انتخاب «کیفیت محتوایی»، «به‌روزبودن اطلاعات»، «طراحی و چاپ خوب» و «قدمت‌و‌سابقه» برشمردند. ازسوی دیگر معلوم شد دانشمند یار دوران نوجوانی بیشتر شرکت‌کنندگان در نظرسنجی بوده است.
تحلیل داده‌های آماری حساب‌وکتاب دارد و به‌سادگی نمی‌شود از بالاوپایین‌بودن اعداد نتیجه‌ای دل‌بخواهی گرفت. خلاصه اعدادوارقام که جمع شد، سراغ اهل فن رفتم و دکتر مهدی فرجی (جامعه‌شناس) راه‌و‌چاه تحلیل را نشانم داد. همچنین ارتباط‌دادن عوامل و متغیرهای مختلف قاعده‌ و فرمولی دارد. القصه بین آن‌همه اطلاعاتی که جمع کردم، فقط بین دفعات خواندن و خریداری مجله دانشمند با دوره سنی پاسخ‌دهندگان، رابطه آماری معنادار وجود داشت. یعنی جنسیت یا تحصیلات شرکت‌کنندگان در نظرسنجی تفاوت معناداری در پاسخ‌های آن‌ها ایجاد نکرده بود. نام آن شیوه‌ای که امکان بررسی این ارتباط معنادار را فراهم می‌کند «آماره کای-دو» است.
اما در بخش پایانی پرسش‌نامه از شرکت‌کنندگان خواسته بودم تا ارزیابی خود را از مجله ثبت کنند. ۱۰/۸درصد از پاسخ‌دهندگان رویکرد و سطح این مجله را علمی‌تخصصی،۱۸/۱درصد شبه‌علمی‌عامه‌پسند و ۷۱/۱درصد ترکیبی از این دو توصیف کرده بودند. همچنین ۱۸/۵درصد مطالب مجله را کاملا قابل‌اعتماد ارزیابی کرده بودند، ۷۹درصد آن را تا حدودی قابل‌اعتماد دانسته و ۲/۵درصد مطالب مجله را اصلا قابل‌اعتماد نمی‌دانستند. دور از ذهن نیست که «دانشمند» با سابقه‌ای طولانی در تاریخ مطبوعات ایران، شأن و جایگاهی این‌چنین در میان مخاطبان داشته و در جلب اعتمادشان سربلند بوده باشد.
در مهم‌ترین بخش نظرسنجی از شرکت‌کنندگان خواسته بودم تا میزان تاثیر مجله دانشمند را از یک‌سو بر شکل‌گیری علایق علمی و ازسوی دیگر بر انتخاب رشته تحصیلی و زمینه کاری خود ارزیابی کنند. با اینکه۷/۵۳درصد یعنی بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان، مجله دانشمند را در شکل‌گیری علایق علمی خود مؤثر می‌دیدند، ۸۱/۵درصد یعنی اکثر آن‌ها، مجله دانشمند را اصلا در انتخاب رشته تحصیلی و زمینه کاری خود تاثیرگذار نمی‌دانستند. البته با درنظرداشتن این نکته که ۳۴/۵درصد از پاسخ‌دهندگان هیچ‌گاه مجله دانشمند را نخوانده بودند، این نتیجه چندان عجیب به‌نظر نمی‌رسید.
اگر بخواهم باز پای آن تحلیل باکلاس کای-دو را به بحث باز کنم، تفاوت معناداری میان ارزیابی پاسخ‌دهندگان با زمینه تحصیلات مختلف یا سطح تحصیلات مختلف وجود نداشت. برای نمونه در ارزیابی تاثیرداشتن یا تاثیرنداشتن مجله دانشمند بر زندگی علمی دانش‌آموختگان رشته‌های ریاضی و فنی تفاوت محسوسی با دانش‌آموختگان رشته‌های علوم انسانی آشکار نشده بود. به‌همین‌ترتیب، ۶۵درصد از دارندگان مدرک کارشناسی ارشد، مجله دانشمند را در شکل‌گیری علایق علمی خود موثر می‌دانستند که این عدد برای دارندگان مدرک کارشناسی ۵۰درصد بود، بنابراین باز هم تفاوت معناداری وابسته به معیار سطح تحصیلات دیده نمی‌شد. مطابق تحلیل آمار‌ها، فقط می‌توان میان سن پاسخ‌دهندگان و سطح تاثیرگذاری مجله دانشمند، رابطه‌ای معنادار قائل شد. به این معنا که در پاسخ به پرسش میزان تاثیر مجله دانشمند در شکل‌گیری علایق علمی و انتخاب رشته تحصیلی، تفاوت معناداری میان گروه‌های سنی مختلف وجود داشت.
نکته مهم آن که فقط۲/۴درصد از پاسخ‌دهندگان و ۱/۶درصد از کل شرکت‌کنندگان تاثیر «دانشمند» را در شکل‌گیری علایق علمی خود «زیاد» توصیف بودند. با این اوصاف اگر دانشمند به‌عنوان قدیمی‌ترین مجله علمی‌عمومی کشور با نزدیک به نیم‌قرن سابقه انتشار، در نمونه آماری انتخابی، تاثیری این چنین اندک داشته است، برآورد نقش مجلات علمی‌عمومی در کلیت جامعه ایرانی چندان دشوار نخواهد بود. در نمونه آماری این نظرسنجی ۹۰درصد از شرکت‌کنندگان تحصیلات کارشناسی و بالاتر داشته‌اند و اگر بتوان تاثیری برای مجله دانشمند در انگیزش نوجوانان و جوانان به ادامه تحصیل در رشته‌های علمی قائل بود، به‌هرروی چنین تاثیری در نتایج این نظرسنجی ظاهر نشده است. اگر بدون تعارف بخواهم ماجرا را خلاصه کنم، اگر هم مجلات علمی‌عمومی ازجمله دانشمند به‌عنوان با سابقه‌ترینشان، نقشی در آینده علمی و شغلی نوجوانان و جوان داشته باشند، من در آشکارکردن این تاثیر و ارتباط توقیفی نداشته‌ام یا در انتخاب شیوه و ابعاد مناسب اجرای پژوهش میدانی، کامیاب نبوده‌ام.
در بخش‌های پیشین این نوشته گفتم این بررسی سال ۱۳۸۷ انجام شده است و دلایل اجتماعی مختلفی در آن دوران، رکود و افول نسبی مطبوعات را رقم زده بود. از همین‌رو پرسش بعدی به‌دلایل کاهش علاقه پاسخ‌دهندگان به خواندن مجله دانشمند، اختصاص داشت. این توضیح را هم اضافه کنم اوضاع مجله بعد از رفتن آقای قزوینی (سردبیر) چندان روبه‌راه نبود و کسانی که مجله را دنبال می‌کردند، از طرح این پرسش متعجب نخواهند شد، اما با این‌حال نتایج نشان می‌داد استفاده از اینترنت، مهم‌ترین عامل کاهش گرایش پاسخ‌دهندگان به مطالعه مجله است و افت سطح کیفی دانشمند کمترین نقش را داشته است. آخرین بخش نظرسنجی پرسشی با این مضمون بود که «اگر بین نزدیکانتان نوجوانی باشد، آیا مجله دانشمند را به او توصیه می‌کنید؟». اکثریت پاسخ‌دهندگان یعنی ۷۱/۴درصد، به این پرسش پاسخ مثبت دادند. این دست‌کم بدین‌معناست که با همه افت‌و‌خیزها، همچنان کارکردی مثبت برای این مجله قائل بودند و مطالعه‌اش را برای نوجوانان مفید می‌دانستند.
«دانشمند» مجله‌ای باسابقه و البته پرافتخار است. بسیاری از بزرگان علم‌و‌ادب معاصر ایران زمین در «دانشمند» یادداشت نوشته‌اند و نویسندگان مجله در‌عین بی‌ادعایی، گاه نام‌های بزرگی دارند. دانشمند در طول حیات پنج‌دهه‌ای خود، فرازو‌فرودهای فراوانی را تجربه کرده است. گاه ازسوی گروهی علاقمند و عاشق مدیریت شده است و گاه از سر عادت و به‌جبر کارمندی به دست مخاطبان رسیده است. گاه رشته ارتباط دانشمند با مخاطبان وسیع گسسته است و گاه تاج محبوبیت بر سر این مجله نهاده‌اند. به‌رغم همه کاستی‌ها‌و‌کمبودهای مجله، از دیرباز تا امروز هیچ‌کس نمی‌تواند جایگاه ویژه آن را در عرصه مطبوعات علمی‌عمومی، از آن فراتر در عرصه مطبوعات و باز هم فراتر در عرصه علم‌وفرهنگ ایران منکر شود. همان‌گونه که از پیش می‌دانستم ارزیابی تاثیرات احتمالی مجله بر نسل‌های مختلف مخاطبان و علاقمندان دشوار است و دست‌کم نظرسنجی این پژوهش چنین تاثیراتی را آشکار نساخته است. بررسی ابعاد گوناگون محتوا و تاثیرات این مجله می‌تواند دست‌مایه پژوهش‌های بیشتر و بهتر باشد و امیدوارم این‌دست از پژوهش‌ها به افزایش کیفیت و اصلاح مشکلات ارتباطی مجله منتهی شود.
این قصه به پایان رسید، اما اگر عمر و حوصله‌ای باقی بود، روزگاری از ماجراجویی دیگری با «دانشمند» برای شما خواهم نوشت. روزهایی که شماره‌های ۱۰سال متوالی مجله دانشمند را صفحه‌به‌صفحه با خط‌کش اندازه گرفتم و حساب کردم چقدر آگهی داشته، چقدر از فیزیک نوشته و در هرسال و متناظر با تغییرات سیاسی- اجتماعی چه تغییراتی در محتوای مجله پدید آمده است. شاید این هم نوعی جنون در پژوهش باشد!

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست