فلسفه و تاریخ علم

زبان و منطق؛ دغدغه های فلسفی فرگه

منطق ریاضی - منطق و زبان - فلسفه - علمنا
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

زبان و ماهیت فکر همچنان یکی از دغدغه های فیلسوفان است. آنها به دنبال زبانی می گردند که بتوان به کمک آن و بدون استعاره و مجاز؛ استدلال نمود و جهان را با دقت حداکثری توصیف کرد. در بین تمام تلاش هایی که در قرن اخیر صورت گرفته نام یک نفر بیش از همهء فیلسوفان و ریاضیدانان به چشم می خورد. گوتلوب فرگه!
شهرت عمده فرگه به توصیف خاص او از ریاضیات بازمی گردد که رویکرد اصالت منطق یا logicism نامیده می شود. به عقیده فرگه؛ ریاضیات شاخه ای از منطق است و می توان همه مفاهیم ریاضی را بر اساس مفاهیم منطقی بازنویسی کرد و همهء قضایای ریاضی را نیز در قالب قضایای منطقی صورتبندی کرد. فلسفه قرن بیستم بی تردید بسیار از آموزه ها و افکار فرگه تاثیر پذیرفته است. رودولف کارناپ ؛ فیلسوف علم مشهور ؛ برتراند راسل و  ویتگنشتاین و بسیاری دیگر تحت تاثیر کارهای فرگه بوده اند. ویتگنشتاین در مقدمه کتاب  مشهورش تراکتاتوس Tractatus  مى‏ نویسد:

من در انگیزه بسیارى از اندیشه‏ هاى خود مدیون آثار عظیم فرگه و نوشته‏ هاى دوستم برتراند راسل هستم.

تحلیل دیدگاه های فرگه در عمل به صورت خلاصه ممکن نیست و همین کافیست که بدانیم از دید فرگه؛ مثلا جملهء ″سقراط داناست″ به دو بخش ″سقراط‏″ و ″ داناست‏″ تجزیه مى‏ شود. به عبارت ساده تر این که در منطق ارسطویى جملهء  ″سقراط داناست″ به سه جزء ″سقراط‏″، ″دانا″ و ″است″ تجزیه مى‏ شود و ″است‏″  به عنوان رابطه جزء سومى به حساب آورده می شود به این دلیل است که ″دانا″ را نیز همانند ″سقراط‏″ شى‏ء مى‏پندارند و به تبع آن گرفتار این مساله مى‏شوند که اساسا اتحاد دو شى‏ء چه معنایى مى‏تواند داشته باشد. اما از دیدگاه فرگه اشتباه این تحلیل اینجاست که منطق دانان ارسطویی؛ ″است‏″ را جزء مستقلى به شمار می آورند. فرگه می گوید: ″است‏″ جزء جدایى‏ناپذیر مفهوم است و در واقع ؛ ماهیت ناتمام و اسنادى مفهوم در زبان را نشان مى‏دهد. زبان؛ دقیقا همان چیزی است که کژتابی های فلسفی دارد و اجازه گفتن چیزهایی را به ما می دهد که وجود ندارند. موقعیت هایی وجود دارد که به قول فرگه ″هیچ کارى نمى‏توان کرد″ و یا به تعبیر ویتگنشتاین در تراکتاتوس ″آنچه را که درباره‌اش نمی‌توان سخن گفت، باید درباره‌اش خاموش ماند.″
فرگه در مقاله  مشهورش در سال ۱۸۹۲ با عنوان ″درباره مفهوم و شى‏ء″ (عنوان اصلی: Über Begriff und Gegenstand) از پارادوکس های زبانی صحبت می کند و می گوید: در واقع باید دانست که اینجا با نوعى کژتابى زبان روب‏رو هستیم که اعتراف می ‏کنم نمی ‏توان از آن پرهیز کرد. در موجزترین فرم ممکن فرگه ایده اش را اینطور صورتبندی می کند :  ″این مانع، ذاتى زبان است و ریشه در ماهیت آن دارد″.
مایکل دامت Michael Dummetدر کتابی با عنوان ″فرگه؛ فلسفهء زبان″  Frege, Philosophy of Languageدر سال ۱۹۷۳ از یک نکته تاریخی جالب پرده بر می دارد. او می نویسد فرگه مقاله ای در توضیح اندیشه خود برای حل پارادوکس زبانی به همان مجله ای می فرستد که قبلا مقاله ″درباره مفهوم و شى‏ء″ را  در آن به چاپ رسانده بود. اما سردبیر این نشریه از قبول این مقاله برای چاپ سر باز می زند و مقاله فرگه را رد می کند. این مثال نشان می دهد درک آراء فرگه تا به چه حد برای برخی از معاصرانش غیرقابل درک بوده است.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست