فضا و نجوم

آیا تولید مثل انسان در فضا امکان‌پذیر است؟

تولید مثل در فضا
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

گاهی اوقات که برای سخنرانی به برخی نشست‌های علمی – ترویجی دعوت می‌شوم، بحث درباره شرایط زندگی و فعالیت فضانوردان در فضا یکی از موضوعات جذاب برای مخاطبان است و پرسش‌های زیادی در این زمینه در ذهن آنهاست. اما یکی از این پرسش‌ها که معمولا پس از اتمام هر سخنرانی و خالی‌شدن سالن و البته به صورت در گوشی از من پرسیده می‌شود، بحث رابطه جنسی فضانوردان در فضا و بحث تولید مثل انسان در آنجاست. همواره شایعاتی هم در این زمینه وجود داشته که ادعا می‌شود تاکنون آمیزش جنسی در فضا انجام شده است، اما سازمان‌های فضایی روسیه یا آمریکا آن را مخفی نگه داشته‌اند. در یادداشت پیش رو به سراغ این موضوعات رفته‌ایم که آیا انجام رابطه جنسی در فضا امکان‌پذیر است؟ و آیا انسان می‌تواند در آنجا تولید مثل داشته باشد؟ و در سفرهای سرنشین‌دار طولانی‌مدت آینده به ماه و مریخ، وضعیت به چه شکل خواهد بود؟

برای درک بهتر موضوع، بحث آمیزش جنسی در فضا و تولید مثل در آنجا را باید در دو مقوله جداگانه از هم بررسی کنیم. زیرا در حال حاضر به لطف پیشرفت‌های پزشکی، می‌دانیم که برای حاملگی، انجام یک رابطه جنسی الزامی نیست. بلکه به کمک روش‌هایی همچون لقاح مصنوعی می‌توان این کار را انجام داد.

آیا در شرایط فضا امکان آمیزش جنسی وجود دارد؟

این مساله از دو دیدگاه قابل بررسی است. یکی از نظر بیولوژیکی و دیگری از لحاظ مقررات و قوانین حاکم در اقامتگاه فضانوردان در فضا.
در سال‌های آغازین عصر فضا مدت سفرهای فضایی بسیار کوتاه و در حد چند روز بود. از طرفی دیگر تمام سرنشینان یک فضاپیما را مردان تشکیل می‌دادند. در دهه ۱۹۷۰ م. با پرتاب ایستگاه‌های فضایی به مدار زمین، زمان اقامت فضانوردان در فضا به مرور به چند هفته و سپس چند ماه افزایش پیدا کرد. به طوری که هم‌اکنون گروه‌های فضانوردان حاضر در ایستگاه فضایی بین‌المللی به طور متوسط اقامت‌های ۶ ماهه را در فضا تجربه می‌کنند.
اقامت در فضا و شرایط ویژه آن به خصوص گرانش ناچیز، روی عملکرد سیستم‌های مختلف بدن فضانوردان تاثیر می‌گذارد. به طور مثال تراکم استخوان‌ها و ماهیچه‌ها کاهش پیدا می‌کنند و یا گردش خون و مایعات در بدن تحت تاثیر بی‌وزنی دچار تغییر می‌شوند. یکی از تاثیرات شرایط زندگی در فضا بر فضانوردان، کاهش برانگیختگی و میل جنسی آنهاست. این موضوع نشئات گرفته از کاهش محسوس سطح هورمون «تستوسترون» در بدن آنهاست. این هورمونی است که در بدن اغلب پستانداران (هر دو جنس) ترشح می‌شود. در انسان میزان ترشح تستوسترون در مردان بسیار بیشتر از زنان بوده و عامل رشد دستگاه تناسلی آنها در سن بلوغ و تولید اسپرم است. شدت میل جنسی وابستگی مستقیمی به میزان ترشح این هورمون در بدن دارد و با توجه کاهش محسوس ترشح آن در فضا، به نظر می‌رسد که برانگیختگی جنسی فضانوردان در فضا بسیار کمتر از زمانی است که در زمین هستند. به همین دلیل شاید بتوان گفت که در زمان زندگی در فضا، حداقل مردان از نظر جنسی چندان تحریک نمی‌شوند. هرچند که این موضوع می‌تواند درباره زنان نیز صدق کند.
از طرفی دیگر با توجه به شرایط گرانش ناچیز، جریان خون به سمت سر و قسمت‌های بالایی بدن است و سرعت گردش خون در بخش‌های پایینی بدن و ناحیه تناسلی فضانوردان کندتر از حد طبیعی است و همین موضوع نیز می‌تواند بر کاهش میل جنسی آنها موثر باشد.
اما همه چیز به همین جا ختم نمی‌شود. حین عمل آمیزش جنسی انرژی زیادی مصرف می‌شود و با توجه به ضعیف‌شدن ماهیچه‌ها و عضلات بدن در مدت اقامت در فضا، شاید فضانوردان ترجیح دهند که انرژی خود را در انجام ماموریت‌های مهم‌تری در فضا مصرف کنند! همچنین این نکته را نیز باید اضافه کرد که به خاطر شرایط بی‌وزنی، مایعات در داخل بدن تحرک کمتری دارند و همین مساله احتمالا رابطه جنسی را چندان لذت‌بخش نخواهد کرد. حال این مساله را نیز نمی‌توان نادیده گرفت که بی‌وزنی و معلق‌بودن فضانوردان در فضا نیز کار را برای آنها سخت‌تر کند.

آیا تاکنون در فضا آمیزش جنسی انجام گرفته است؟

با وجود آنکه در بین فضانوردان، زن و شوهرهایی وجود دارند که هر دو فضانورد هستند، اما تاکنون هیچ زوج فضانوردی با هم و در یک ماموریت فضایی شرکت نداشته‌اند. بر خلاف برخی شایعات موجود در هیچ سند رسمی از سوی سازمان‌های فضایی روسیه و آمریکا انجام آمیز جنسی در فضا گزارش نشده است و فعلا هم هیچ برنامه‌ای در این زمینه در دستور کار این سازمان‌ها قرار ندارد. از طرفی دیگر باید گفت که حتی اگر تمام مسائل و موضوعات مطرح‌شده در بخش قبلی مقاله نیز به کمک روش‌های پزشکی برطرف شوند، براساس قوانین موجود، فضانوردان حق انجام برخی از کارها را در فضا ندارند.
البته در این میان نمی‌توان این موضوع را نادیده گرفت که به زودی انجام سفرهای سرنشین‌دار به فضا از انحصار سازمان‌های فضایی دولتی خارج می‌شوند و در آینده نزدیک شاهد پرتاب ایستگاه‌های فضایی متعلق به شرکت‌های خصوصی هستیم که بخش مهمی از هدف از راه‌اندازی آنها، اعزام گردشگران به فضاست. شاید در این ایستگاه‌ها، از برخی قوانین سخت‌گیرانه دولتی خبری نباشد.

آیا تولید مثل انسان در فضا امکان‌پذیر است؟

تاکنون چند مورد از تولید مثل برخی از حیوانات و حشرات در فضا به طور رسمی گزارش شده‌اند. نمونه معروف آن هم تولد یک جوجه بلدرچین در ایستگاه فضایی میر بود که تنها چند روز زنده ماند. در این ماموریت فضایی، تعدادی تخم بلدرچین به فضا برده شد و به کمک دستگاه جوجه‌کشی یکی از آنها سر از تخم بیرون آورد. در بین پستانداران نیز آزمایش‌های پراکنده‌ای برای مطالعه روی تولید مثل موش در فضا انجام شد که موفق‌ترین نمونه آن پرواز اخیر محموله زیستی چین به مدار زمین بود. در این پرواز دانشمندان چینی با ارسال هزاران سلول اولیه جنین موش به فضا موفق به مشاهده روند تبدیل توده‌های سلولی به کره‌های سلولی جنین یا بلاستوسیت شدند. مرحله تبدیل سلول‌ها به کره بلاستوسیت، مهم‌ترین بخش تکامل جنین است که در غیر این صورت هیچ وقت جنین تکمیل نخواهد شد.
همان‌طور که مشاهده می‌شود، مطالعه روی تولید مثل جانوران پس از گذشت نیم قرن از آغاز سفرهای فضایی، همچنان در مراحل اولیه خود قرار دارد. به همین دلیل بحث تولید مثل انسان در فضا موضوع بسیار پیچیده‌تری است که نیاز به ظهور فناوری‌های بسیار پیشرفته دارد.
اما در بحث تولید مثل انسان در فضا، چند حالت کلی را می‌توان متصور شد:
۱- لقاح در زمین – بارداری در فضا – تولد در زمین
۲- لقاح در زمین – بارداری در فضا – تولد در فضا
۳- لقاح در فضا – بارداری در زمین – تولد در زمین
۴- لقاح در فضا – بارداری در فضا – تولد در فضا
۵- لقاح در فضا – بارداری در فضا – تولد در فضا
در بحث لقاح در فضا (به صورت طبیعی یا مصنوعی) شکل‌گیری نطفه اولیه به دلیل شرایط بی‌وزنی در فضا در هاله‌ای از ابهام است. ممکن است در ابتدا هیچگاه نطفه‌ای شکل نگیرد. یا اگر هم شکل بگیرد، روند تکامل آن باز هم به دلیل شرایط گرانش ناچیز و البته تشعشات فضایی به صورت طبیعی پیش نرود و اندام‌های و بافت‌های سلولی و استخوانی جنین به درستی شکل نگیرد و در نهایت کودکی ناقص‌الخلقه به وجود بیاید. شاید هم شاهد حاملگی خارج از رحم نیز باشیم. به همین خاطر نمی‌توان به موفقیت لقاح در فضا و یا یک دوران بارداری موفق در فضا امید زیادی داشت. اما اگر هر دوی این مسائل با موفقیت پیش برود، کودکی که به دنیا می‌آید برای حضور در شرایط فضا هیچ آمادگی نداشته و مطمئنا از بسیاری جهات با مشکل مواجه می‌شود. اگر هم قرار است کودک به زمین بازگردد بدون‌شک بدن او تحمل فشارهای ناشی از فرود به زمین را نخواهد داشت.
حال اگر اینگونه فرض کنیم که لقاح در زمین با موفقیت انجام شده و قصد بر آن است که دوران بارداری در فضا سپری شود. در این حالت نیز با قاطعیت می‌توان گفت که بدن مادر در هر دوره‌ای از زمان بارداری توان تحمل شتاب ناشی از پرتاب به فضا را ندارد و احتمال سقط جنین بسیار بالاست.
به همین خاطر اگر قرار است چنین اتفاقی در فضا رخ بدهد، لازم است ایستگاه فضایی به سامانه‌ای برای ایجاد جاذبه مصنوعی و به حداقل‌رساندن تابش‌ها و تشعشات کیهانی مجهز شود. حتی اگر پایگاه فضایی در سطح کراتی همچون ماه یا سیاره مریخ باشد که از جاذبه نسبی برخوردارند، میزان تابش تشعشات در سطح این دو جرم بسیار بالاست و این موضوع حتما روی روند تکامل جنین تاثیر منفی می‌گذارد.

آینده چگونه خواهد بود؟

همان‌طور که شاهد هستیم، سازمان‌های فضایی طرح‌های بلندپروازانه خود را برای انجام سفرهای فضایی سرنشین‌دار به اجرام دوردستی همچون مریخ دنبال می‌کنند. سفرهایی که چند سال طول می‌کشند و به احتمال زیاد طراحان این ماموریت‌ها برای مسائل جنسی فضانوردان چاره‌ای می‌اندیشند. منتها از همین الان پرسش‌های مختلفی حول این موضوع مطرح است که اگر روزی در یکی از پایگاه‌های فضایی در ماه، مریخ یا هر جای دیگری خارج از سیاره زمین، فرزند یا فرزندانی به دنیا بیایند و در آنجا رشد پیدا کنند، احساس‌شان به زمین چیست؟ و آیا زمین را سیاره مادری خود می‌دادند؟ و پرسش‌های بسیار دیگری که حتما قبل از وقوع این رویدادها باید پاسخ‌های مناسبی برای آنها پیدا کرد.

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

۱ دیدگاه

دیدگاه شما چیست