فناوری

تاریخچه‌ی اینترنت در ایران

تاریخچه اینترنت در ایران علمنا
نوشته شده توسط محمد حسین نیرین

امروزه دسترسی به اینترنت به قدری ضروری و تا اندازه‌ای آسان شده است که شاید به سختی بتوان زندگی بدون اینترنت را تصور کرد. به هر حال اینترنت نیز مانند دیگر میوه‌های تکنولوژی، آغاز و روند تکاملی داشته است. اگر جزء کاربرهای قدیمی‌تر اینترنت باشید و نسل‌های اولیه‌ی اینترنت دایل‌آپ را به خاطر بیاورید، شاید تصور فرآیند رشد این تکنولوژی برایتان ملموس‌تر باشد.
دراوایل دهه ۶۰ میلادی ودردوران جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی موشکی با نام «اسپوتنیک» (Spotnik) را به فضا می فرستد و نشان می دهد دارای قدرتی است که می‌تواند شبکه‌های ارتباطی آمریکا را توسط موشک‌های بالستیک و دوربرد خود از بین ببرد. آمریکایی‌ها در پاسخگویی به این اقدام روس‌ها، موسسه پروژه‌های تحقیقی پیشرفته “ARPA” را به‌وجود آوردند. هدف از تاسیس چنین موسسه ای پژوهش و آزمایش برای پیدا کردن روشی بود که چندین کاربر بتوانند از یک خط ارتباطی مشترک استفاده کنند. در واقع شبکه‌ای بسازند که در آن داده‌ها به صورت اتوماتیک بین مبدا و مقصد حتی در صورت از بین رفتن بخشی از مسیرها جابه‌جا و منتقل شوند.
در اصل هدف “ARPA” ایجاد یک شبکه اینترنتی نبود و فقط یک اقدام احتیاطی در مقابل حمله احتمالی موشک‌های اتمی دوربرد بود. هر چند اکثر دانش امروزی ما درباره شبکه به‌طور مستقیم از طرح آرپانت “ARPPA NET” گرفته شده است. شبکه ای که همچون یک تار عنکبوت باشد و هر کامپیوتر آن از مسیرهای مختلف بتواند با همتایان خود ارتباط داشته باشد و اگر یک یا چند کامپیوتر روی شبکه یا پیوند بین آنها از کار بازماند بقیه باز هم بتوانند از مسیر‌های تخریب نشده با هم ارتباط بر قرار کنند.
این ماجرا با وجودی که بخشی از حقایق به‌وجود آمدن اینترنت را بیان می‌کند، اما نمی‌تواند تمام واقعیات مربوط به آن را تشریح کند. باید بگوییم افراد مختلفی در تشکیل اینترنت سهم داشته اند. آقای “Paul Baran” یکی از مهمترین آنهاست. آقای باران که در دوران جنگ سرد زندگی می‌کرد می‌دانست که شبکه سراسری تلفن آمریکا توانایی مقابله با حمله اتمی شوروی سابق را ندارد. مثلا اگر رییس جمهور وقت آمریکا حمله اتمی متقابل را دستور می داد, باید از یک شبکه تلفنی استفاده می‌کرد که قبلا توسط روس‌ها منهدم شده بود. در نتیجه طرح یک سیستم مقاوم در مقابل حمله اتمی روس‌ها ریخته شد.آقای باران (Baran) تشکیل و تکامل اینترنت را به ساخت یک کلیسا تشبیه کرد و معتقد بود، طی سال‌های اخیر هر کس سنگی به پایه‌ها و سنگ‌های قبلی بنا اضافه می کند و انجام هر کاری وابسته به کارهای انجام شده قبلی است. بنابراین نمی توان گفت، کدام بخش از کار مهمترین بخش کار بوده است و در کل پیدایش اینترنت نتیجه کار و تلاش گروه کثیری از دانشمندان است. داستان پیدایش اینترنت با افسانه و واقعیت در هم آمیخته شده است.
در اوایل دهه ۶۰ میلادی آقای باران طی مقالاتی پایه کار اینترنت امروزی را ریخت. اطلاعات و داده‌ها به صورت قطعات و بسته‌های کوچکتری تقسیم و هر بسته با آدرسی که به آن اختصاص داده می‌شود به مقصد خاص خود ارسال می گردد. به این ترتیب بسته‌ها مانند نامه‌های پستی می توانند از هر مسیری به مقصد برسند. زیرا آنها شامل آدرس فرستنده و گیرنده هستند و در مقصد بسته‌ها مجددا یکپارچه می‌شوند و به صورت یک اطلاعات کامل درمی‌آیند.
آقای باران (Baran) طی مقالاتی اینچنینی ساختمان و ساختار اینترنت را پیش‌گویی کرد. او از کار سلول‌های مغزی انسان به عنوان الگو استفاده کرد, وی معتقد بود: وقتی سلول‌های مغزی از بین بروند, شبکه عصبی از آنها دیگر استفاده نمی کند و مسیر دیگری را در مغز انتخاب می‌کند. از دیدگاه وی این امکان وجود دارد که شبکه‌ای با تعداد زیادی اتصالات برای تکرار ایجاد شوند تا در صورت نابودی بخشی از آن, همچنان به صورت مجموعه ای به هم پیوسته کار کند. تا نیمه دهه ۶۰ میلادی کسی به نظرات او توجه‌ای نکرد. تا اینکه در سال ۱۹۶۵ نیروی هوایی آمریکا و «آزمایشگاه‌های بل» به نظرات او علاقه‌مند شدند و پنتاگون با سرمایه‌گذاری در طراحی و ساخت شبکه ای براساس نظریات او موافقت کرد.
ولی آقای باران (Baran) بنابر دلایلی حاضر با همکاری با نیروی هوایی آمریکا نشد. در این میان دانشمندی با نام تیلور (Tailor) وارد موسسه آرپا (ARPA) شد. او مستقیما به آقای هرتسفلد رییس موسسه پیشنهاد کرد: آرپا هزینه ایجاد یک شبکه آزمایشی کوچک با حداقل چهار گره را تامین کند که بودجه آن بالغ بر یک میلیون دلار می‌شد. با این پیشنهاد تیلور تجربه ای را آغاز کرد که منجر به پیدایش اینترنت امروزی شد. او موفق شد در سال ۱۹۶۶، دو کامپیوتر را در شرق و غرب آمریکا به هم متصل کند. با این اتصال انقلابی در نحوه صدور اطلاعات در دنیای ارتباطات رخ داد که امروز نتیجه آن را همگی شاهد هستیم. این شبکه به بسته‌هایی (packet) از داده‌ها که به وسیله کامپیوتر‌های مختلف ارسال میشدند اتکا داشت. پس از آنکه آازمایش ها، سودمندی آن را مشخص کردند سایر بخش‌های دولتی و دانشگاه‌های پژوهشی تمایل خود را به وصل شدن به آن اعلام کردند. ارتباطات الکترونیکی به صورت روشی موثر برای دانشمندان و دیگران به منظور استفاده مشترک از داده‌ها درآمد. در همان زمان که ARPAnet در حال رشد بود تعدادی شبکه پوشش محلی (LAN) در نقاط مختلف امریکا به وجود آمد. مدیران شبکه‌های محلی نیز به وصل کردن کامپیوتر‌های شبکه‌های خود به شبکه‌های بزرگتر اقدام کردند. پروتوکل اینترنت ARPAnet IP زبان استاندارد حکمفرما برای برقراری ارتباط کامپیوتر‌های شبکه‌های مختلف به یکدیگر شد. تاریخ تولد اینترنت به طور رسمی اول سپتامبر ۱۹۶۹ اعلام شده است. زیرا اولین “IMP” در دانشگاه “UCLA” واقع در سانتاباربارا در این تاریخ بارگذاری شده است.
ورود اینترنت به ایران به سال ۱۳۷۰ برمی‎گردد اما کاربرد این فناوری نوظهور به شکل گسترده تنها در چند سال اخیر میان عموم مردم مورد استفاده قرار گرفته است. حدود ۲۳ سال پیش یک ایرانی که کارمند دانشگاه برکلی کالیفرنیا بود اولین کامپیوتر را به نام “تهران” که محتوایش مطالب مربوط به ایران بود به شبکه اینترنت وصل می کند. وی در سال ۷۲ نیز اولین وب سایت ایرانی را به عنوان یک پایگاه اطلاعات و منابع ایرانی در وب مستقر می کند که جزء اولین وب سایتها و وب سرورهای خارج از اروپا محسوب می شود.
اما شکل گیری اینترنت به معنای امروزی در ایران به ایجاد مرکز تحقیقات فیزیک نظری در سال ۶۸ و اقدامات این مرکز برای همکاری و ایجاد پروژه‌های تحقیقاتی و علمی بین دانشگاههای ایران و مؤسسات بین المللی برمی‎گردد.
در سال ۷۱ با تلاش‌های صورت گرفته از سوی این مرکز تعداد کمی از دانشگاههای ایران از جمله دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه گیلان به اینترنت وصل شدند تا با دنیای خارج ایمیل رد و بدل کنند. در آن سالها کسی تصور امکان تجارت، خرید و فروش، پرداخت وجه، آموزش و بسیاری از کاربردهای فعلی در بستر اینترنت را نداشت و تنها استفاده ای که از اینترنت صورت می گرفت تبادل ایمیل بود.
پس از این سال بود که تقریبا همه ساله اقدامات و ابداعات جدیدی بر بستر اینترنت در ایران شکل گرفت که هریک از آنها توانست مبنای استفاده اقشار مختلف مردم از این پدیده قرار گیرد.
ثبت دامنه ملی دات آی آر – IR – در سال ۷۲ یکی از اقدامات موثر در قلمرو اینترنت ایرانی محسوب می شود که توانست مشخصه ای تعیین شده برای هویت ایران در فضای اینترنت شکل دهد. این اقدام از سوی مرکز تحقیقات فیزیک نظری انجام شد که هنوز هم به عنوان تنها نهاد ثبت اسامی قلمرو دامنه‌های اینترنتی در ایران به رسمیت شناخته می شود. در همین سال اولین لیست ایمیل ایرانی که موضوعی ورزشی داشت به راه افتاد تا اولین طومار ایرانیان در شبکه اینترنت راه‎اندازی شود و هزاران ایرانی از سراسر دنیا بتوانند در مورد اخبار و حوادث ورزشی ایران تبادل نظر کنند.
در سال ۷۲ اقدام مهم دیگر تدوین و انتشار نسخه فارسی مرورگر اینترنتی “موزاییک” بود تا کاربران ایرانی بتوانند متن فارسی را در وب سایت‎ها به نمایش درآورند که پس از این اقدام محتوای روزنامه همشهری برای اولین بار به زبان فارسی روی وب قرار گرفت.
مرکز تحقیقات فیزیک نظری در سال ۷۳ توسط یک مودم ۹۶۰۰ بیتی با دانشگاه وین در اتریش برای اولین بار یک لینک IP تمام‎وقت اینترنت برقرار کرد و در اولین فرصت حدود هجده دانشگاه و مؤسسه تحقیقاتی از طریق مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات به اینترنت دسترسی پیدا کردند. در همین سال بود که به‎دنبال اتصال به اینترنت، موسسه «ندا رایانه» فعالیت خود را به‎ عنوان اولین ISP در ایران آغاز کرد.
اولین مجله اینترنتی ایرانی در سال ۷۴ در وب منتشر شد و در همین سال نیز مجلس شورای اسلامی تاسیس شرکت امور ارتباطات دیتا را تحت نظر شرکت مخابرات ایران تصویب کرد تا تصدی توسعه خدمات دیتا در سطح کشور به‏ طور انحصاری در اختیار این شرکت قرار گیرد. از دیگر اتفاقات فراموش نشدنی سال ۷۴ می توان به پخش زنده اینترنتی اولین مسابقه فوتبال ( ایران- عربستان در تهران) توسط صدا و سیما به‎طور زنده در اینترنت و از طریق وب سایتی در انگلستان اشاره کرد.
در سال ۷۵ طبق اعلام موسسات جهانی حدود ۲ هزار نفر در ایران کاربر اینترنت می شوند که با توجه به سرعت دسترسی پایین و پهنای باند چند بیت در ثانیه تنها موفق به ارسال و دریافت ایمیل می شدند.
به گفته کارشناسان کاربردهای اینترنت در سالهای اول ورود به ایران تنها مربوط به ارسال و دریافت ایمیل متن در حد چند کیلوبیت می شد و برای ارسال یک عکس دو هزار کیلوبیتی کاربر باید حدود دو ساعت زمان صرف می کرد. در آن سالها بیشترین سرعت اینترنت حداکثر ۶۴ کیلوبیت در ثانیه بود.
از این سال به بعد رفته رفته اینترنت نمود پررنگ‌تری در جامعه ایرانی پیدا کرد به نحوی که در سال ۷۶ برای اولین بار در تاریخ انتخابات ایران،‌ نامزدهای ریاست جمهوری وب سایت‌های رسمی خود را منتشر کردند تا فعالیتهای تبلیغاتیشان را به خارج از ایران گسترش دهند و خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران اخبار خود را از طریق وب سایت انتشار داد.
در سال ۷۶ همچنین برای توسعه پهنای باند اینترنتی، مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات از طریق یک لینک جدید ۱۲۸ کیلوبیتی به ماهواره Archway در شهر میلان ایتالیا وصل می شود که بعد از این اتصال وضع اینترنت در دانشگاههای کشور کمی بهتر شد که چند ماه بعد ظرفیت این اتصال به نقطه اشباع رسید و در سال ۷۷ این سرعت اتصال به ۵۱۲ کیلوبیت در ثانیه ارتقا یافت.
در این سال شمار مشترکان اینترنت در ایران ۵ هزار نفر تخمین زده شد و پروژه یونیکد نیز با قرارداد شورای‌عالی انفورماتیک و با نظارت و مدیریت فنی دانشگاه صنعتی شریف تحت عنوان ” فارسی وب ” آغاز شد که هدف آن گنجاندن کامل و جامع الفبای فارسی در استاندارد یونیکد، نشر فارسی در کامپیوتر به ویژه اینترنت و وب و استاندارد سازی بود تا مشکل فونت‌های غیراستاندارد موجود در نرم افزارهای ایرانی حل شود که در اواخر سال ۷۹ ایران به‎طور رسمی عضو کنسرسیوم یونیکد شد.
آغاز اولین پدیده وبلاگ نویسی در ایران نیز به سال ۸۰ برمی‎گردد و اولین سرویس وبلاگ نویسی ویژه فارسی زبانان “پرشین بلاگ ” در ایران آغاز به‏ کار می کند که هدف تیم ارائه دهنده این سرویس مجانی ایجاد محیطی کاملا فارسی از جمله متن‎نویس سازگار با زبان فارسی، تقویم شمسی و سیستم نظرخواهی فارسی و متمرکز کردن وبلاگ نویسان فارسی زبان در یک سایت و در نتیجه افزایش بینندگان این وبلاگها است که در عرض هفت ماه نزدیک به ۲۱ هزار ایرانی برای استفاده از این سرویس ثبت‎نام می کنند.
‌سیاوش شهشهانی ‌استاد ریاضیات دانشگاه شریف و مسئول اسبق ثبت پسوند ملی ایران در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی ایران در گفت‎وگویی اعلام کرده که ایران اولین کشور خاورمیانه بود که به اینترنت وصل شد. وی می گوید که در آن زمان بسیاری از سازمان‌های خارجی از کمک به ایران خودداری کردند اما با این وجود اینترنت در ایران شکل گرفت.
شهشهانی معتقد است که از سال ۶۸ تب ایمیل و اینترنت در اکثر دانشگاههای کشور فراگیر شده بود اما زمانی که اینترنت به معنای واقعی وارد کشور شد به سال ۷۰ برمی‎گردد.
وی با تاکید بر اینکه در مرکز تحقیقات فیزیک نظری به این نتیجه رسیدیم که پست الکترونیک برای یک مرکز تحقیقاتی که می‌خواهد با دانشگاههای دنیا ارتباط داشته باشد ضرورتی اجتناب‌ ناپذیر است، گفته است که به دلیل شرایط پس از جنگ، برنامه گسترش ارتباط با دانشگاه‌های خارجی مورد نظر بود و یکی از سرلوحه‌های مرکز تحقیقات به‎شمار می‌آمد. به همین دلیل ایمیل ارزان‌ترین و سریع‌ترین روشی بود که مورد توجه قرار گرفت.
وی در مورد اولین اتصال ایران به شبکه اینترنت نیز گفته است که اواخر سال ۱۹۹۲ میلادی از طریق اتصال تلفنی به دانشگاه لینس اتریش متصل گشتیم که بعد‌ها با یک خط استیجاری به دانشگاه وین اتریش که آن زمان از نقاط اصلی اتصال به شبکه بود وصل شدیم.
به گفته دکتر شهشهانی اواخر سال ۹۳ میلادی پروتکل IP/ICP در ایران راه‌اندازی شد که امکان اتصال به شبکه اینترنت را فراهم کرد و ایران حدود یک سال بعد از دانشگاههای اروپایی به شبکه اینترنت وصل شد.
وی سرعت اتصال در آن سال را بسیار کم عنوان کرد و گفت: کل ظرفیت اتصال کشور ۹٫۸ کیلوبیت در ثانیه بود. البته در آن زمان هنوز سرویس‌های Web و فایل‌های گرافیکی راه نیفتاده بود و همین سرعت ۹٫۸ کیلوبیتی برای تبادل ایمیل کفایت می‌کرد.
این درحالی است که به گفته مسئولان فعلی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات هم اکنون ایران در بحث میزان تامین پهنای باند اینترنت در منطقه خاورمیانه در رده‌های آخر قرار دارد، اما از لحاظ رشد کاربران اینترنتی طی ده سال گذشته رتبه دوم منطقه را به خود اختصاص داده است.
می‌توان گفت استفاده از اینترنت در ایران، با جهشی ناگهانی از زمان اینترنت‌های موبایلی افزوده شده است.  طبق گزارش منتشر شده توسط خبرگزاری فارس در دوازدهم تیر امسال، متوسط سرعت اتصال به اینترنت در سه ماهه اول سال ۲۰۱۶ در مقایسه با سه ماهه چهارم سال ۲۰۱۵ حدود ۱۲ درصد رشد کرده و به ۶٫۳ مگابیت در ثانیه رسیده و بنابراین سرعت اتصال به اینترنت در ایران هنوز کمتر از سرعت متوسط جهانی است. متوسط حداکثر سرعت اتصال به اینترنت در جهان به ۳۴٫۷ مگابیت در ثانیه رسیده که نسبت به سه ماهه چهارم سال ۲۰۱۵ حدود ۶٫۸ درصد ارتقا یافته است.

اینترنت در ایران

مبادی اینترنت ایران، بر اساس داده‌های سال ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵. اعداد نشانگر پهنای باند هر مبدأ، بر حسب اس‌تی‌ام-۱ هستند؛ هر اس‌تی‌ام-۱ ظرفیتی معادل حدود ۱۵۵ مگابیت در ثانیه دارد. منبع: گویا آی‌تی

درباره نویسنده

محمد حسین نیرین

۲ دیدگاه

  • با عرض سلام و خسته نباشید و تشکر از پایگاه خبری خوبتون
    چون یک نشریه “علمی” هستید خواستم بگم دکتر شهشهانی استاد ریاضیات هستند، نه فیزیک.
    ممنون

دیدگاه شما چیست