فلسفه و تاریخ علم

گالیله؛ کپلر و مساله جزر و مد

جزر و مد
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

یکی از اشتباهات رایج تاریخ علمی؛  این است که گالیله را عموما نخستین نظریه پرداز گردش زمین به دور خورشید می دانند. این اشتباه تاریخی در آثار مورخان بسیاری تکرار شده است. برای مثال یکی از مورخان سرشناس در کتاب خود که نخستین  بار در سال ۱۹۳۹منتشر شد می نویسد: ″مطالعه علم مادی با این اظهار گالیله که زمین به گرد خورشید می گردد ؛ دستخوش انقلاب شد″ در حالی که این انقلاب علمی در واقع یک قرن پیش از گالیله و توسط کپرنیک ایجاد شده بود. از این ها که بگذریم؛ می رسیم به عصر گالیله و کپلر. در روزگار گالیله و کپلر هنوز مسایل بسیاری در نجوم و فیزیک بی پاسخ باقی مانده بود. گالیله تمایلی به پذیرش این نظریه نداشت که پیدایش پدیده جزر و مد تحت تاثیر ماه اتفاق می افتد. شاید به دلیل همین اختلاف نظر ها بود که برخی از نامه های  کپلر را نیز بی پاسخ گذاشت. گالیله مخالف طالع بینی بود و نمی توانست بپذیرد که موقعیت سیارات و به خصوص ماه بتواند بر رویدادهای زمینی اثری داشته باشد. از نظر تاریخی؛ نظریه تاثیر ماه بر ایجاد جزر و مد بخشی از میراث معرفتی طالع بینی به شمار می رود و گالیله هم به خوبی می دانست که کپلر یک طالع بین حرفه ای است. گالیله می نویسد:
به این ترتیب به نظر می رسد که هر آنچه به  وسیلهء دیگران دربارهء تبیین مساله جزر و مد حدس زده شده است به کلی نامعتبر باشد. اما در این بین مردان بزرگی که در این خصوص فلسفه پردازی  کرده اند؛ من بیش از همه از کپلر در شگفتم. او به رغم ذهن باز؛ با وجود آشنایی کامل با حرکاتی که به زمین نسبت داده می شود؛ گوش خود و ندای قلب خود رو به تاثیر و سلطهء ماه بر آب های زمین و خواص غیبی و پنهانی و از این دست اندیشه های کودکانه سپرده است.
گالیله و کپلر نخستین کسانی نیستند که به طرح دیدگاه های خود  در جستجوی علت پدیده جزر و مد پرداخته اند.  پیشینهء این پرسش به صدها سال قبل از میلاد باز می گردد و یونانیان باستان نظریات گوناگونی در این خصوص داشته اند. ظاهرا ارسطو و ارشمیدس خورشید را موجب حرکت بادها و ایجاد جزر و مد می دانستند. برخی مانند اراتستن به ارتباط میان ماه و پدیده جزر و مد پی برده بود و برخی دیگر مانند ثئوفراستوس Theophrastos (قرن ۳ پیش از میلاد) وزیدن باد را دلیل بروز جزر و مد می دانست. اما در این میان تعدادی از جغرافیدانان، دریانوردان و اخترشناسان یونانی جزر و مد را عمدتاً ناشی از تاثیر ماه بر آب اقیانوسها و دریاها می  دانستند بعدها عده ای از دانشمندان مسلمان نیز بر همین عقیده بودند.
اختلاف نظر گالیله و کپلر در این زمینه دربرگیرنده یک درس مهم برای فیلسوفان  و مورخان علم است. در این  مورد حق با کپلر بود. اگر چه که نظر کپلر دربارهء اثر ماه بر جزر و مد؛  به نوعی میراث معرفتی طالع بینی بود (و بنابراین به لحاظ محتوای استدلالی غلط) اما نتیجه چیز دیگری را نشان می داد. در این مورد این گالیله بود که به اشتباه می پنداشت ماه نمی  تواند بر آبهای زمین اثر بگذارد.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست