طبیعت

شهرانِ تهران/ درسهایی که از حادثه شهران باید بیاموزیم

حادثه شهران - تهران
نوشته شده توسط دکتر مهدی زارع
درباره نویسنده این مطلب: دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم

درباره نویسنده این مطلب: دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم

رخداد حریق و ایجاد گودال در محل حفر تونل مترو در منطقه شهران در شمال غرب پایتخت، در روز جمعه ۲۸ خرداد ۹۵ نمادی از میزان آمادگی پرسنلی، مدیریتی و زیر ساختی ما در سوانح مهم در تهران بود. همواره سوال می شود که آیا مانورهایی که برای امادگی در برابر زلزله برگزار میشود برای سنجش آمادگی کارآیی کافی دارد؟ حادثه شهران در روز جمعه گذشته علی رغم اینکه صرفا در یک نقطه رخ داد و به هیچ عنوان گستردگی و وسعت یک زمین لرزه (مانند زلزله ۳۱ خرداد ۶۹ منجیل)در آن حادثه وجود نداشت، ولی عملا توانست بخشی از مشکلات ما در میزان دسترسی به پرسنل و مدیران با کیفیت های بالای فنی، فناوری های پیشرفته در هنگام بحران و همچنین سطح هماهنگی بین نیروهای عمل کننده و در میدان را در یک محله شهر تهران نشان دهد. این حادثه البته به غیر از دو کشته، که یافتن جنازه مدفون شده یکی از آنها حدود ۱۰ روز وقت گرفت ، پیچیدگی مهم دیگری نداشت.
یکی از اثر های سوانح آن است که تا مدتی بعد در کشور ما در مورد آن سانحه گفتگو می شود و البته حدی از دقت و محافظه کاری (در جهت حفظ و بالابرد ایمنی) در همان منطقه رعایت می شود. در بازدیدی از پهنه زلزله زده در شهریور ۱۳۷۰ (حدود ۱۵ ماه بعد از رخداد زمین لرزه) به همراه استاد مهندس علی اکبر معین فر (اولین مهندس زلزله ایران، که نحوه نگاه و بررسی منطقه زلزله زده را تا حد زیادی از ایشان آموخته ام) با دیدن میزان تیرآهن و مهاربند هایی که در حین ساخت ساختمان های جدید به کار می رفت، ابراز کردند که این نوع ساخت و ساز (با کاربرد زیادتر از حد لزوم تیرآهن) نیز اسراف است. ولی همین رویکرد محافظه کارانه به نظر می رسد که به تدریج فراموش شده و به ویژه آنکه در حدود ۱۵ سال اخیر به کناری گذاشته شده و عملا روند توسعه بدون پلان و برنامه برای ارزیابی ریسک پیگیری شده است. اکنون در منطقه منجیل و رودبار ساختمانهای متعدد و جدیدی در حال احداث است و نمونه این رویکرد بدون توجه به خطر زمین لرزه ساخت مجتمع های مسکن مهر در محدوده ای با ریسک بالا در شهر رودبار است و همچنین احداث آپارتمان ها در حاشیه رودبار در محدوده ای بسیار ناپایدار و با خطرهای گوناگون زمین شناختی (زمینلغزش، تشدید در اثر رخداد هر زمین لرزه بعدی به دلیل اثر توپوگرافی و … ) مثال مهمی از فراموشی زمین  لرزه ۱۳۶۹ در همان پهنه کانونی زلزله منجیل است.
حال توجه کنیم که همین حد از محافظه کاری احتمالا در مورد حادثه شهران قابل انتظار نیست. فرآیند های بعد از رخداد نشان داد که فرآیند یافتن مقصر عملا بخش اصلی گفتگو و بحث در مورد این حادثه شده و درس آموزی از آن عملا و به به سرعت کم رنگ شده است.
مساله ایمنی تهران در برابر خطر زلزله مساله ای پیچیده و البته مستلزم صرف وقت و هزینه است. اولا اگر زمان متناسب برای این کار صرف کنیم، سروقت می توانیم کارهای لازم برای ارزیابی و تحلیل ریسک زلزله مسایل پایه و توسعه زیر ساخت برای تاب آوری را انجام دهیم. در ثانی اگر این کارهای سامان یافته (سیستماتیک) انجام نشود، باز ارزیابی های برای سنجش میزان و افزایش دقیق نخواهد بود. ما زمان ها و بودجه های بسیاری را از دست داده ایم. آیا فقط با بخشی از این زمان ها و بودجه ها که صرف کارهایی شد که ناشی از نداشتن زیر ساخت مناسب و برای جبران خسارت های زلزله ها صرف شد، نمی شد این کارهای بنیادی را سامان داد؟ حتما میشد. راه و روشی جایگزین وجود ندارد. کاهش ریسک فرآیندی سیستماتیک است و مراحل آن از ابتدا و به ترتیب و مطابق علم روز باید طی شود.
هنگام زمین لرزه ای مانند زلزله ۳۱ خرداد ۶۰ منجیل که در ۳۶ دقیقه بامداد روی داد، علاوه بر عدم اطلاع دقیق از پهنه آسیب دیده (هم به دلیل مشکلات شبکه های لرزه نگاری و هم به دلیل کوهستانی بودن منطقه مذبور) پهنه ای با جمعیت حدود ۱۲۰ هزار نفری در معرض شدت تخریب بالا قرار گرفت. اگر مناطق ۵ و ۲۲ شهرداری تهران را که در مجاورت منطقه حادثه دیده شهران قرار دارند درنظر بگیریم، برآورد می شود که در سال ۱۳۹۵ جمعیت هایی به ترتیب بالغ برحدود ۸۵۰ هزار نفر و حدود ۱۵۰ هزار نفر در مناطق ۵ و ۲۲ شهرداری تهران ساکن باشند. بنابراین فقط در این دو منطقه شهرداری جمعیت ساکن امسال حدود ۱ میلیون نفر برآورد میشود. این بدان معنی است که در هر حادثه – مانند زلزله- که در نقطه ای از شمال غرب تهران رخ دهد، جمعیت در معرض خطر بالغ بر ۱۰ برابر جمعیت در پهنه رومرکزی زمین لرزه ۳۱ خرداد ۶۹ منجیل است. توجه کنیم که گسل شمال تهران با بازگشت هر ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال یک رخداد زمین لرزه با بزرگای حدود ۷ شناخته می شود و آخرین رخداد مهم زمینلرزه در این گسل در همین منطقه از تهران حدود ۳۰۰۰ سال قبل رخ داده است و برای رخداد زمین لرزه ای مشابه زمین لرزه منجیل باید در ناحیه مهمی مانند شهر تهران خود را به سرعت آماده کنیم.

درباره نویسنده

دکتر مهدی زارع

دیدگاه شما چیست