مقالات

استناد به ویکی پدیا

استناد به ویکی پدیا - علمنا
نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

چندی پیش در فضای رسانه ای کشور اتفاق عجیبی رخ داد که هرچند در نگاه اول جنبه طنزآمیز و مضحک آن به چشم می آمد اما با اندکی درنگ در ماهیت این رویداد به ابعاد دیگر آن نیز می توان اندیشید. یکی از گزارشگران رشته ورزشی فوتبال که در جریان مسابقات یورو ۲۰۱۶ مشغول گزارش یک بازی از این جام بوده است، سعی می کند قبل از شروع این دیدار، با جستجوی سطحی در اینترنت اطلاعاتی برای افزودن به جذابیت گزارش خود بیابد. او طبق روال این روزهای جست و جو در اینترنت، ابتدا وارد سایت ویکی پدیا شده و سعی می کند اطلاعاتی تکمیلی در مورد ورزشگاه محل برگزاری بازی کسب نماید. وی بدون هیچ دغدغه و شکی شروع به یادداشت کردن اطلاعات ورزشگاه اعم از مکان دقیق، ظرفیت، سال ساخت، سال بازسازی و مطالبی از این دست از صفحه مورد نظر آن در ویکی پدیا می نماید. اما علاوه بر این، نکته ای هم در نظرش جالب می آید و با یادداشت کردن آن قصد می کند تا این مورد جذاب، یعنی نام معمار طراحی جدید ورزشگاه را هم در گزارش خود بر روی آنتن زنده تلویزیون ذکر نماید؛ آقای ”دولاب امیر”!
اما این ماجرای عجیب یک سر دیگر هم دارد. یکی از مخاطبان فوتبال دوست چند روز قبل از برگزاری این مسابقه فوتبال متوجه می شود که گزارش این بازی بر عهده گزارشگر مذکور می باشد. همچنین این فرد به شدت علاقه مند فوتبال از دو نکته دیگر نیز آگاهی دارد. اول اینکه این گزارشگر طبق روال همیشگی خود اطلاعات خود را از سایت ویکی پدیا کسب می کند و دوم اینکه سایت ویکی پدیا قابلیت ویراست و تغییر دارد. او با آگاهی از این اطلاعات و البته شیطنتی مشهود، قبل از برگزاری بازی به صفحه این ورزشگاه در ویکی پدیا رفته و با ویرایش اطلاعات مربوط به نام معمار طراحی جدید آن، نام خود را وارد می نماید! اینگونه بود که ”امیر دولاب”، جوان بوشهری، با تغییراتی که در این سایت ایجاد می نماید و اطلاع رسانی که از قبل در یکی از شبکه های مجازی به یکی از دوستان خود می دهد و از صفحه گفت و گوی خود تصویری تهیه می کند به مدت چند روز تیتر اول بسیاری از رسانه های دیجیتالی و شبکه های اجتماعی می شود.
این اتفاق عجیب، جنجالی و شاید کم نظیر، بهانه‌ای شد تا اطلاعات مختصری در باب پرسشی قدیمی مطرح کنیم و آن اینکه با توجه به قابل ویرایش بودن ویکیپدیا توسط تمامی اشخاص، آیا ویکی پدیا قابل استناد است؟

ویکی چیست؟

ویکی‌ها محصول وب ۲ و رهاورد نسل جدید وب برای رهایی از محیط خشک و تعامل یکطرفه وب و کاربران است. ویکی معمولاً به انواعی از وب‌گاه‌ها گفته می‌شود که به تمام بازدیدکنندگانش، بعضی اوقات حتی بدون نیاز به ثبت نام در وب‌گاه، اجازه‌ی ویرایش، افزودن، یا حذف مطالب را می‌دهد. همچنین به برنامه‌های کامپیوتری‌ای که پایه‌ی چنین وب‌گاه‌هایی را ممکن می‌سازند، «ویکی» گفته می‌شود.
اصطلاح‌های «ویکی» و «ویکی‌ویکی» برای شناسایی نوع ویژه‌ای از فرامتن‌ها (پرونده‌های HTML) و یا نرم‌افزارهای مشارکت‌گرای تولیدکننده‌ی آن‌ها به کار برده می‌شود.
اولین ویکی در اینترنت را وارد کانینگهام در سال ۱۹۹۵و با نام ویکی‌ویکی‌وب ایجاد کرد. واژه‌ی «ویکی‌ویکی»، که در نام این وب‌گاه به کار رفته‌بود، الهام‌گرفته از نام یکی از خطوط اتوبوس‌رانی در هاوایی بود (عبارت WikiWiki در زبان مردمان هاوایی به‌معنی «بدو بدو» است.)
وارد کانینگهام (ward cuningham) مبدع ویکی در کتاب راه ویکی (The Wiki Way: Quick Collaboration on the Web) ماهیت مفهوم ویکی را اینطور توضیح داده است:
– یک ویکی از همه‌ی کاربران برای ویرایش صفحات و یا ایجاد صفحه‌ی جدید در بستر وب‌سایت ویکی دعوت به عمل می‌آورد.
– ویکی با ایجاد لینک رابطه‌ی معنا دار مناسب موضوعی میان صفحات مختلف برقرار می‌کند که بسیار ساده است و نشان می‌دهد که آیا صفحه‌ی مورد نظر وجود دارد یا خیر.
– ویکی یک وبسایت به دقت ساخته شده برای بازدیدکنندگان اتفاقی نیست. در عوض به دنبال شرکت دادن بازدیدکنندگان در روند در حال اجرای ساخت و همکاری‌ست و این روند به طور مدارم منظره‌ی سایت را تغییر می‌دهد.
از مشهورترین ویکی‌های در دنیا، Wikipedia و Wikihow هستند.
بسیاری از ناقدان قابلیت ویرایش عمومی سیستم ویکی را دلیل این می‌دانند که می‌تواند به راحتی در این وبسایت‌ها اختلال ایجاد کرد. در حالی که حامیان این سیستم می‌گوید با این قابلیت جامعه‌ی کاربران می‌توانند اشتباهات در مطالب را ببینند و به راحتی آن‌ها را تصحیح کنند. یک متخصص سیستم داده‌ها می‌گوید: «اکثر مردم زمانی که اولین بار در مورد مفهوم ویکی می‌شنوند تصور می‌کنند یک وبسایتی که می‌تواند توسط هر فردی ویرایش شود خیلی زود به دلیل ورودی‌های مخرب بلا استفاده می‌شود. مانند این است که در کنار یک دیوار بتونی، اسپری رنگ قرار دهید. تنها نتیجه‌ی محتمل نقاشی‌ها و گرافیتی‌های زشت و الفاظ نامناسب بر روی دیوار است. اما با تمام این حرف‌ها، ویکی هنوز به خوبی کار می‌کند.»
استانداردهای بالای تحریریه‌ی پزشکی موجب شکل‌گیری ایده‌ی ویکی‌هایی شد که توسط متخصصین مدیریت شود.
استناد اصلی‌ترین ابزار در مطالعات کتاب سنجی به شمار می‌رود و البته در علم سنجی هم از جایگاهی قابل توجه بهره‌مند است.
در حوزه‌ی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، ساندیسون عقیده دارد که استناد نشان‌دهنده‌ی تصمیم نویسنده است که می‌خواهد رابطه‌ی میان مدرکی را که دارد تهیه می‌کند با نوشته‌ای دیگر نشان دهد. اسمیت نیز مدعی است که رابطه‌ی میان مدارک استناد کننده و استناد شونده با استناد نشان داده می‌شود؛ بنابراین می‌توان گفت از استناد در جایگاه ابرازی یاد شده، که میان اندیشه‌های جدید و اندیشه‌های پیشین پیوند برقرار می‌کند.

دیمیتروف در پژوهش خود دلایل زیر را برای استناد کردن بر می‌شمارد:
۱٫ ایجاد پیوند میان اثر مورد نظر با آثار مرتبط پیشین
۲٫ اعتبار بخشی و ادای احترام
۳٫ فراهم آوردن شواهد برای اثبات ادعا و ارائه توضیح‌های لازم

همچنین از نظر کامپاناریو کارکردهای گوناگون استناد عبارت اند از:
۱٫ اعتباربخشی
۲٫ بررسی آثار پیشین
۳٫ مستندسازی
۴٫ وجود عوامل اجتماعی
دانشنامه ویکی‌پدیا هم‌زمان به بسیاری از زبان‌ها نوشته می‌شود و همکاران آن افرادی از سراسر جهان‌اند و هرکسی می‌تواند به رشد آن کمک کند. این دانشنامه از زمان تولد تاکنون رشد بسیار سریعی داشته و بزرگترین وب‌گاه دانشنامه‌ای با بیش از ۸۰ میلیون بازدید کننده در ماه است و بیش از ۹۰٬۰۰۰ کاربر فعال دارد که بر روی بیش از ۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰ مقاله به ۲۷۰ زبان کار می‌کنند. در ویکی‌پدیای فارسی تا این لحظه ۴۹۵٬۸۴۵ مقاله وجود دارد و هر روز هزاران کاربر از این دانشنامه بازدید می‌کنند.
در مورد ویکی‌پدیا و کنترل آن، و شبهاتی مربوط به جهت‌دار بودن مطالب خود ویکی‌پدیای فارسی سؤال و جوابی قرار داده است که بعضی از پاسخ‌ها را اینجا منعکس می‌کنیم:

آیا ویکی‌پدیا متعلق به گروه یا سازمان خاصی است؟ و تا چه اندازه بر روی مطالب ویکی‌پدیا نفوذ و تأثیر دارد؟

پاسخ: ویکی‌پدیا توسط بنیاد ویکی‌مدیا تأسیس شد مالکیت آن به آن بنیاد تعلق دارد و از نظر فنی (پشتیبانی اینترنتی) توسط آنها پشتیبانی می‌شود ولی بنیاد مدیاویکی هیچ نفوذ و تأثیری در مطالب درون ویکی‌پدیا و پروژه‌های دیگرش ندارد و محتویات آن توسط کاربرانش (افرادی مانند من و شما از همه نقاط دنیا) ساخته و ویرایش می‌شود.

به گفته بعضی از رسانه‌ها، گروه‌های خاص یا عقاید خاصی، در تلاش برای مدیریت محتویی ویکی‌پدیا هستند. چه باید کرد؟

پاسخ: هر فردی در ویکی‌پدیا می‌تواند ویرایش کند و می‌تواند مطالب خود را قرار دهد فقط و فقط در صورتی که وپ:پنج رکن بنیادی را رعایت کند. پس شما هم به جای لعنت بر تاریکی شمعی روشن کنید و در بهبود مطالب با توجه به منابع علمی و دانشگاهی کمک کنید.

به گفته بعضی از رسانه‌ها، ویکی‌پدیای فارسی توسط خارج‌نشین‌ها ویرایش می‌شود؟

پاسخ: هرکسی از هر نقطه‌ای از جهان با فشردن دکمهٔ ویرایش می‌تواند در ویکی‌پدیا به ویرایش بپردازد، و با رعایت رهنمودهای نگاشته شده در ویکی‌پدیا، هر کس دارای حق بلامنازع ویرایش در ویکی‌پدیا می‌باشد، حتی آی‌پی‌ها (یعنی کسانی که در ویکی‌پدیا عضو هم نشده‌اند) می‌توانند در مقالات ویکی‌پدیا ویرایش کرده و تغییراتی انجام دهند. با این اوصاف گفته می‌شود ویکی‌پدیا دانشنامه‌ای که هرکس می‌تواند آن را ویرایش کند. در ویکی‌پدیا همان‌طور که «همه» می‌توانند به خواندن یک صفحه بپردازند، همان‌طور نیز «همه» می‌توانند صفحات را ویرایش کنند.

مدیریت ویکی‌پدیای فارسی در دست کیست؟

پاسخ: ویکی‌پدیای فارسی توسط تعدادی از کاربران باتجربه که از طریق رأی‌گیری انتخاب شده‌اند، اداره می‌شود ولی مدیران هیچ مسئولیتی در مورد مطالب موجود در مقالات ندارند و فقط چند دسترسی بیشتر از دیگر کاربران برای تمیزکاری و جمع‌بندی نظرخواهی‌ها دارند.
پژوهشی انجام گرفته توسط فریبا توحیدی نسب در دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تربیت معلم تهران انجام شده است. نتایج نشان داد که ۳۵ انگیزه برای استناد به ویکی پدیا وجود دارد؛ مهم‌ترین آن‌ها ارائه اطلاعات کلی، تعریف، آمار و مفاهیم بود، میزان استناد به ویکی‌ پدیا در سال ۲۰۱۲ در مقایسه با سال ۲۰۰۷ بیشتر بود، استناد به ویکی پدیا اغلب در قسمت‌های مقدمه، بدنه اصلی، مواد و روش و مبانی نظری صورت گرفته بود، مقالات استناد کننده اغلب از نوع پژوهشی بودند، موضوعات پر استناد در ویکی‌ پدیا مربوط به رایانه، اینترنت و شیمی بود.
این نتایج نشان می‌دهد که استناد به ویکی پدیا اغلب در قسمت‌های ابتدایی مقالات و به منظور ارائه حقایق، تعریف‌ها، مفاهیم و اطلاعات زمینه ای صورت می گیرد؛ و میان حوزه‌‌های علمی مختلف از نظر علت استناد به ویکی‌پدیا و محل استناد به آن در قسمت‌های مختلف مقاله تفاوت‌هایی وجود دارد.
اما به طور کلی، مطالب منتشر شده در ویکی پدیا عموماً داوری، بازنگری و بازخوانی نمی شوند تنها ممکن است شخصی بنا به سلیقه و نظر شخصی خود آن را تغییر دهد. عبارتی را به تعریفی بیفزاید یا عبارتی را از آن کم کند. کمتر اتفاق می افتد که لیستی متقن و قابل توجهی از منابع استنادی در پایان نوشته ها و نگارشات موجود در این وبگاه ها ذکر شود. در اغلب موارد نویسنده صرفاً نظر شخصی خود را بازتاب می دهد. نویسندگان مطالب موجود در این وبگاه ها، لزوماً متخصص یا متخصص موضوعی نیستند و گاهی ممکن است یک جانبه و با نگاهی سوگیرانه در خصوص مطلبی قلم فرسایی کنند. مطالب موجود در این وبگاه ها، ماندگاری زمانی ندارد و از انجائیکه محیطی پویا هستند مدام مطالب تغییر می کند و ثبات نگارشی ندارند.
از آن‌جا که در نگارش پایان نامه و مقالات علمی انتظار بر این است که نویسنده(گان) همواره به منابع متقن، معتبر و قابل اعتماد و عموماً بازخوانی شده (Peer Review) استناد کنند، لذا توصیه این است که به مطالب موجود در ویکی‌پدیا در کارهای علمی اعم از پایان نامه، مقاله و گزارشات علمی استناد نکنید.
اما ویکی‌پدیا می‌تواند مرجعی خوب و در برخی موارد جامع (در ویکی‌پدیای انگیلیسی بسیاری از مقالات با موضوعات پر مخاطب از جامعیت مطلوبی برخوردارند و منابع ارائه شده برای مطالب اتخاذ شده به اندازه‌ی کافی قابل اعتنا می‌باشند.) برای مطالعات شخصی باشد. پیشنهاد می‌شود برای مطالعه‌ی دقیق و حتی استفاده در پایان‌نامه‌ها و مقالات سعی کنید مراجع و منابع ارائه شده توسط ویکی‌پدیا را دنبال کنید و اصل منابع را اگر در دسترس هستند مطالعه یا حداقل بررسی کنید و از استناد و اهمیت قائل شدن برای مطالبی که مرجع درستی برای آنها معین نشده است خودداری کنید.

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست