فلسفه و تاریخ علم

وحشت در ساختمان آجری فارم هال – قسمت دوم

hall-farm فارم هال علمنا آلمان
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

در قسمت پیشین گفتیم که صبح روز بعد از شنیدن خبر انفجار اتمی ژاپن؛ هایزنبرگ و کارل فریدریش فون وایتساکر چند ساعت پشت فارم هال؛ کنار یک ساختمان قدیمی با آجرهای سرخ و در گذرگاه چمن و باغچه گل سرخ قدم زدند و دربارهء این مساله گفتگو کردند. فون وایتساکر خطاب به هایزنبرگ می گوید: پی بردن به علت ناراحتی هان کار مشکلی نیست. دامن بزرگترین کشف علمی او اکنون به لکه ننگ عظیم ترین مصائب بشری آلوده شده است. اما آیا او واقعا باید احساس گناه بکند؟ آیا گناه او از بقیه ما که در فیزیک اتمی کار کرده ایم بیشتر است؟ در اینجا هایزنبرگ آنگونه که خود در کتابش آورده؛ در پاسخ  به کارل فریدریش فون وایتساکر می گوید که اتو هان همواره در حرفهایش اصرار داشت که استفاده از شکافت اورانیوم به مقاصد صلح آمیز منحصر شود. در آلمان با صدای بلند درباره استفاده از انرژی اتمی در جنگ هشدار می داد. در اینجا کارل فریدریش دنباله حرفهای هایزنبرگ را می گیرد و می گوید علاوه بر این باید حساب کار کاشف و مخترع را جدا کرد. معمولا کاشف نمی تواند پیش از کشفی که می کند نتایج آن را پیش بینی کند؛ به خصوص وقتی که میان کشف او و بهره برداری از آن چندین سال فاصله باشد. گالوانی و ولتا کمترین تصوری از تحولات بعدی مهندسی برق نداشتند و نمی توان آنها را بابت استفاده های درست یا نادرستی که از تحولات بعدی شده است مسوول دانست. آزمایش های هان در شکافت اتم کشف بود؛ اما ساختن بمب اتم اختراع است. فیزیکدانانی که بمب اتم را در آمریکا ساختند مخترع بودند.
در عملیات اپسیلون ۸ نفر دخیل بودند . از جمله پیتر گانز Peter Ganz و  ریتنر  Rittner که مسسول استراق سمع ؛ مکتوب کردن گزارش؛ ترجمه و ارسال آن به مقاماات بالا را برعهده داشتند. در این عملیات تنها گفتگوهای فنی و یا مرتبط با سیاست ؛ که ۱۰ درصد از گفتگوها را تشکیل می داد ترجمه و مکتوب می شد. استراق سمع فیزیکدانان آلمان در فارم هال در قالب ۲۴  گزارش و در مجموع در ۲۵۰ صفحه مستقیما برای  ژنرال لسلی گراوز Leslie R. Grovesمدیر پروژه منهتن در واشنگتن ارسال می شد.  سالها بعد؛ در ۱۹۶۲ ؛ زمانی که ژنرال لسلی گراوز بیوگرافی خود را منتشر کرد و درباره> پروژه تحت مدیریت اش یعنی منهتن سخن گفت؛  فیزیکدانان آلمانی تازه متوجه شدند آنچه که در اسارت انگلیسی ها و در فارم هال می گفته اند شنود می شده است. لسلی گراوز می گوید که اتو هان چطور از شنیدن خبر انفجار اتمی هیروشیما بهت زده شده بوده است.
در اینجا حق با لسلی گراوز است. اتو هان واقعا نمی توانسته بپذیرید پژوهش های او در شکافت هسته ای ؛ به تولید سلاح مخربی منجر شده که جان هزاران انسان بی گناه را گرفته است و حتی از شدت شوک قصد خودکشی نیز داشته است. واکنش اتو هان پس از شنیدن خبر انفجار هیروشیما در کتاب هایزنبرگ نیز مورد تایید قرار گرفته است.
لسلی گراوز؛ ایدهء هایزنبرگ مبنی بر دست کم گرفتن آمریکایی ها و اینکه آمریکایی ها به این زودی ها قادر به ساختن بمب اتمی نیستند را مبتنی بر اشتباه محاسباتی او می داند و می نویسد: هایزنبرگ میزان جرم بحرانی اورانیوم ۲۳۵ برای ساخت بمب اتمی را اشتباه محاسبه کرده بود. او در محاسباتش از واحد تن به جای کیلوگرم  استفاده کرده بود و به همین جهت تصور می کرد تولید اورانیوم مورد نیاز برای ساخت بمب اتمی به این زودی ها نه برای آمریکایی ها ممکن است و نه برای خود آلمانی ها.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست