فلسفه و تاریخ علم

وحشت در ساختمان آجری فارم هال – قسمت اول

hall-farm فارم هال علمنا آلمان
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

عملیات اپسیلون
هایزنبرگ در اسارت انگلیسی ها

ششم جولای سال ۱۹۴۵
فارم هال؛ ۱۶ کیلومتری شمال غربی  کمبریج ؛ انگلستان

کورت دیبنر:  داشتم فکر می کردم که اونها اینجا میکروفن کار گذاشتن یا نه!
ورنر هایزنبرگ: میکروفن کار گذاشته باشن؟ هه هه!  اوه نه! اونا اینقدر هم زبل نیستن. من فکر نمی کنم اینا روشهای واقعی گشتاپو رو بلد باشن. اینا از این نظر یه مقدار قدیمی هستن.

گفتگوی بالا بخشی از شنود محرمانه گفتگوهای ۱۰ تن از دانشمندان هسته ای آلمان نازی بود که از ۳ جولای ۱۹۴۵ تا ۳ ژانویه ۱۹۴۶ در بازداشت نیروهای انگلیسی به سر می بردند. مکالماتی که پس از دهه ها طبقه بندی محرمانه در فوریه ۱۹۹۲ منتشر شد و پرده از اسرار بزرگ علمی و نظامی قوای فاتح و همچنین آلمان مغلوب در جریان جنگ جهانی دوم بر می دارد. متن شنود مکالمات پس از مکتوب شدن، به مقامات نظامی بریتانیا و سپس به نیروهای نظامی آمریکا تحویل داده می شد. در واقع انگلیسی ها و آمریکایی ها می خواستند بدانند برنامه اتمی آلمان نازی در دوران هیتلر تا به چه حد پیشرفت کرده بوده و این امر ممکن نبود جز با بازجویی از بزرگترین دانشمندان و فیزیکدانانی که در برنامه اتمی آلمان مشارکت داشتند. فیزیکدانانی که از بین آنها سه تن از آنها برندگان جایزه نوبل هم هستند .  هایزنبرگ؛ اتو هان و ماکس فون لائو. بنابراین انگلیسی ها خوب می دانستند که باید به سرغ شاه کلید افشای اسرار  برنامه اتمی آلمان بروند. ورنر هایزنبرگ و اتوهان!
اتو هان در دوران بازداشت خود در فارم هال؛ به عنوان برنده جایزه  نوبل شیمی معرفی شد و از آنجایی که فارم هال یک مکان سری امنیتی انگلیسی ها بود؛ امکان دریافت جایزه اش را پیدا نکرد و این جایزه یکسال بعد در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۶  و پس از آزادی به وی اعطا شد. برخی هایزنبرگ را به دلیل مشاوره و اشتباه محاسباتی اش سرزنش می کردند که اعلام کرده بود آمریکایی ها به این زودی موفق  به ساخت بمب اتمی نخواهند شد. خود هایزنبرگ در کتاب مشهورش با نام جزء و کل در فصلی که  “مسوولیت دانشمند” نام گرفته درباره واکنش اتو هان پس از شنیدن خبر بمباران اتمی هیروشیما می نویسد:
بعد ازظهر روز ۶ آگوست ۱۹۴۵ ؛ کارل ویرتس شتابان آمد و خبر تازه ای برای من آورد. هیروشیما بمباران اتمی شده بود. اول نمی خواستم این خبر را باور کنم؛ زیرا اعتقاد داشتم که ساختن بمب اتمی مستلزم کوشش های عظیم فنی و صرف هزاران میلیون دلار است. اما شب با شنیدن اخبار رادیو با کمال اکراه و ناچار قبول کردم که تحول فیزیک اتمی که مدت ۲۵ سال در آن شرکت جسته بودم اکنون باعث مرگ صد هزار انسان شده است. هایزنبرگ ادامه می دهد : اتو هان از همه ما بیشتر ناراحت بود. شکافت اورانیوم؛ مهمترین کشف علمی او؛ گام اساسی در راه رسیدن به قدرت اتمی بود و این گام اکنون به انهدام وحشتناک یک شهر و ساکنان آن؛ یعنی گروهی مردم بی سلاح منجر شده بود. هان در اتاق خود از همه کناره گرفته بود؛ پیدا بود که سخت متاثر و ناراحت است. همهء ما نگران بودیم که مبادا بلایی سر خودش بیاورد. آن شب از هر دری حرف زدیم و تا صبح روز بعد نتوانستیم به افکار آشفته خود نظمی ببخشیم.  صبح روز بعد از آن اتفاق وحشتناک؛ کارل فریدریش فون وایتساکر و من چند ساعت پشت فارم هال؛ یک ساختمان قدیمی از آجر سرخ در گذرگاه چمن و باغچه گل سرخ قدم زدیم و صحبت کردیم. گفتگوی ما با اظهار نگرانی درباره اتو هان شروع شد. او گفت: پی بردن به علت ناراحتی هان کار مشکلی نیست. دامن بزرگترین کشف علمی او اکنون به لکه ننگ عظیم ترین مصائب بشری آلوده شده است. اما آیا او واقعا باید احساس گناه بکند؟ آیا گناه او از بقیه ما که در فیزیک اتمی کار کرده ایم بیشتر است؟

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست