فلسفه و تاریخ علم

اشتباهات علمی دانشمندان بزرگ

اشتباهات علمی دانشمندان
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

مردان بزرگ؛ اشتباهات بزرگ می کنند.
(کارل پوپر)

البته مقصود  پوپر از ″مردان″ در این جمله تکان دهنده اساسا همه انسان هاست و بیانگر آن است که اشتباه اجتناب ناپذیر است و انسان های بزرگ نیز از این قاعده مستثنا نیستند. سیاستمداران بزرگ؛ مشاهیر و دانشمندان بزرگ نیز مرتکب اشتباهات فراوانی می شوند. کاسهء تاریخ علم لبریز است از نمونه های تاریخی از اظهارنظر ها و ایده های دانشمندان که اشتباه بودن آنها دیر یا زود مشخص شده است. مثلا واکنش اشتباه فیزیکدان بزرگی مانند ماکس پلانک درباره نظریه اینشتین. نظریه اینشتین درباره فوتون های نور در سال ۱۹۲۱ جایزه نوبل را برای وی به ارمغان آورد.  اما ۸ سال پیش از آن یعنی در سال ۱۹۱۳  فیزیکدانان بزرگی مانند ماکس پلانک Max Planck و سه تن دیگر برای عضویت اینشتین در در آکادمی علوم پروس Preußische Akademie der Wissenschaften در برلین؛ توصیه نامه ای نوشتند که یک مثال تاریخی مهم از اشتباهات دانشمندان بزرگ است.  در این نامه آنها از آکادمی علوم پروس خواسته اند که اشتباه اینشتین در خصوص فوتون نور را (همان چیزی که اینشتین ۸ سال بعد بابت آن برنده جایزه نوبل  فیزیک شد)  نادیده بگیرند و از این اشتباه علمی اینشتین علیه وی استفاده نکنند.
در این مثال تاریخی حقانیت ادعا و نظریه اینشتین با گذشت زمان ثابت شد اما خود اینشتین هم از این خطاها و نظریات نادرست مصون نبوده است. اینشتین در نظریه نسبیت عام که در سال ۱۹۱۵ منتشر شد یک ترم  در معادله به عنوان ثابت کیهانی در نظر گرفته بود اما بعد‌ها با کشف کیهان شناسان مبنی بر انبساط جهان این ثابت را از معادله خود حذف کرد. اینشتین وجود ثابت کیهانی‌ در معادله اش را بزرگترین اشتباه خود خواند. در حالیکه اشتباه او در واقع این بود که ثابت کیهانی را از معادله اش خارج کرد.
یک مثال دیگر محاسبات لرد کلوین؛ فیزیکدان بزرگ در تخمین عمر زمین بود. او در سال ۱۸۶۲ عمر زمین را بین ۲۵ تا ۴۰۰ میلیون سال تخمین زد  (بعضی منابع این عدد را بین ۲۰ تا ۱۰۰ میلیون سال ذکر کرده اند) . بعدها کلوین عدد ۲۴.۱ میلیون سال را به عنوان عمر تخمینی زمین پیشنهاد کرد. در زمانی که تصور عمومی از سن زمین چیزی در حدود ۶۰۰۰ سال بود؛ عدد پیشنهادی کلوین یک موفقیت بزرگ علمی به شمار می رفت . آن هم در زمانی که فیزیکدانان چیزی از رادیواکتیو نمی دانستند و کلوین بر اساس قوانین ترمودینامیک و با این فرض که زمین امروزی؛ در گذشته یک گوی داغ بوده که به  تدریج سرد شده به این عدد دست  یافته بود.
مثال  تاریخی دیگر در این خصوص؛ نگرش نیوتن در خصوص ماهیت گرانش است. نیوتن به خوبی می دانست  که در نظریه او تنها صحبت از این است که چرا سیب از درخت می افتد یا زمین به دور خورشید می چرخد. اما نظریه او نمی گوید که دلیل خود گرانش چیست و چرا اثر می کند. مورخان علم می گویند نیوتن دلیل ظاهر شدن گرانش را در واقع وجود اختلاف فشار در اتر aether می دانست. البته او این نظریه را به دلیل فقدان شواهد کافی یا نبود روشی برای آزمایش یا مشاهده اتر منتشر نکرد.
نیوتن تنها کسی نبود که به وجود اتر اعتقاد داشت.  ماکسول فیزیکدان بزرگ نیز معتقد بود ؛ موج نور برای انتشار ؛ نیازمند محیطی آکنده از اتر است و بدون این ماده؛ موج نور نمی تواند انتشار پیدا کند. البته ایده وجود اتر همان ایده ای بود که بعدها در بهار سال ۱۸۸۷ در آزمایش مایکلسون و مورلی رد شد. این مثال های تاریخی تنها  بخشی از اشتباهات دانشمندان بزرگ بود و نشان می دهد حتی بزرگترین اندیشمندان نیز ممکن بود در مواردی به دام استدلال ها و تحلیل ها و نگرش های غلط بیفتند.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست