فلسفه و تاریخ علم

زندگی دوگانه برتراند راسل

Bertrand-Russell - برتراند راسل
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

امروز ۱۸ ماه می؛ یکصد و چهل و چهارمین سالروز تولد برتراند راسل یکی از مطرح ترین فیلسوفان قرن بیستم است. گسترهء اندیشهء این فیلسوف بریتانیایی نه تنها در زمینه منطق و ریاضیات بلکه در تاریخ و جامعه شناسی و حتی ادبیات و جامعه شناسی؛ فلسفه تحلیلی و سیاست نیز بوده و همین امر؛ وی را به یکی از سرشناس ترین متفکران قرن اخیر تبدیل کرده است. ویتگنشتاین در مقدمه کتاب مشهور خود رساله منطقی فلسفی می نویسد:
من بخش بزرگی از انگیزش برای (پیشبرد) اندیشه هایم را مدیون کارهای عالی فرگه و کارهای دوستم آقای برتراند راسل هستم.
نه تنها ویتگنشتاین بلکه بسیاری از منطق دانان و ریاضیدانان تا دهه های متمادی تحت تاثیر اندیشه های راسل بوده اند و برای توضیح و تکمیل دیدگاه های خود از تحلیل ها و نظریات او وام گرفته اند. شهرت راسل در عین حال به فعالیت های صلح طلبانه و ضدجنگ او نیز بازمی گردد. راسل در جریان جنگ جهانی اول از دانشگاه اخراج وحتی زندانی نیز شده بود.  جالب است بدانیم که این فیلسوف و ریاضیدان بزرگ جایزه نوبل خود را در سال ۱۹۵۰ و در ادبیات دریافت کرد و همین مساله تا حدی ابعاد پیچیده شخصیت و اندیشه راسل را نشان می دهد. یکی از مشهورترین عبارات مربوط به راسل مساله پارادوکس راسل است. حتی کسانی که با نظریه مجموعه ها در ریاضیات سر و کار نداشته اند نیز احتمالا چیزهایی دربارهء پارادوکس راسل شنیده اند. پارادوکس راسل که در سال ۱۹۰۱ مطرح شد بیانگر آن است که نظریه مجموعه‌های فرگه که بر اساس کارهای گئورگ کانتور (پایه گذار نظریه مجموعه‌ها) بنا نهاده شده بود یک سنخ تناقض ساختاری در درون خودش دارد.
از نظر تاریخی دقیقا مشخص نیست که راسل چه زمانی این پاردوکس را پیدا کرده است اما ظاهرا نخستین بار این ایده در مقاله ای در سال ۱۹۰۱ منتشر شده است. راسل این پارادوکس را در کتابی به عنوان اصول ریاضیات  Principles of Mathematics منتشر کرد و اظهار داشت که ایدهء اصلی آن را در ضمن تجزیه و تحلیل برهان کانتور مبنی بر اثبات عدم وجود بزرگ‌ترین عدد اصلی یافته است. برای فهم پارادوکس راسل مثال های ساده تری وجود دارد که می توان آن را در قالب های  زبانی ساده تری صورت بندی کرد. مثلا پارادوکس آرایشگر دهکده که می گوید فرض کنید در یک دهکده ای فقط یک آرایشگر وجود دارد. اما او فقط ریش کسانی را می تراشد که خودشان ریش خودشان را نمی‌تراشند. پرسش راسل در قالب چنین مثالی چیزی شبیه به این است که بپرسیم پس ریش خود آرایشگر را چه کسی می تراشد؟
دو حالت برای این پاسخ متصور است که هر دو به یک تناقض؛ به عبارتی به پارادوکس راسل منجر می شود. اگر آرایشگر ریش خود را نتراشد. باید نزد آرایشگر (یعنی خودش) برود تا ریشش را بتراشد.  اگر هم ریش خودش را بتراشد در واقع نباید ریش خود را بتراشد! (چون قرار بود او فقط ریش کسانی را بتراشد که خودشان ریش خودشان را نمی‌تراشند!)
راسل یکی از پایه گذاران منطق گرایی در ریاضیات است. بر مبنای این دیدگاه؛ ریاضیات در واقع چهره ای از منطق صوری است. راسل و وایتهد در تالیف کتاب مبادی ریاضی Principia Mathematica در نهایت همین هدف را دنبال می کردند. جالب است بدانیم راسل دو مدل زندگینامه نوشته که در اولی اغلب به زندگی شخصی و فعالیت های سیاسی و اجتماعی خویش پرداخته و در دومی یعنی کتاب تکامل فلسفی من  My Philosophical Development بیشتر به سیر تحول فکری و فلسفی خود اشاره کرده است.  او در این کتاب با اشاره به عطش فهم حقیقت که از دوران نوجوانی در وجودش یافته بود می گوید:
اشتیاق اولیه من به فلسفه بر دو پایه استوار بود. اول اینکه می خواستم بدانم آیا در فلسفه استدلال و برهانی در تایید باور دینی پیدا می شود یا خیر؛ دوم اینکه می خواستم متقاعد شوم در ریاضیات محض چیزی می توان دریافت که در هیچ جای دیگر نمی توان یافت. روی دیگر سکه زندگی راسل فعالیت های صلح طلبانه و ضدجنگ او بود. یکی از مشهورترین نمونه های تاریخی از فعالیت های راسل انتشار بیانیهٔ راسل- اینشتین  The Russell-Einstein Manifesto در سال ۱۹۵۵ بود که در زمان جنگ سرد در لندن منتشر شد. این مانیفست مشهور که خطرات حاصل از گسترش سلاح های هسته ای برای آینده بشر را گوشزد می کرد به امضای فیزیکدانان بزرگی مانند آلبرت اینشتین و ماکس بورن نیز رسید.  راسل زندگی پر فراز و نشیبی داشت و در زمان حیاتش دشوارترین دوره های تاریخی اروپا را تجربه کرد. مرگ میلیونها نفر در جریان جنگ جهانی اول و دوم؛ به کارگیری سلاح های مخرب. دنیایی پرآشوب که راسل تلاش داشت با به کارگیری قواعد منطق؛ به عقلانیت دعوت کند و خردی اندک به جهانیان باز گرداند.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست