فلسفه و تاریخ علم

سپیده دم علم؛ صبح نیشابور (به مناسبت روز بزرگداشت)

خیام - تولد خیام
نوشته شده توسط تیم تحریریه علمنا

بزرگترین کتابهای تاریخ علم جهان اغلب از سهم دانشمندان ایرانی در توسعه علم در قرون و اعصار پیشین صرف نظر کرده یا به صورت محدود و پراکنده به آن پرداخته اند. با این وجود سهم و نقش خیام در تاریخ علم به قدری برجسته است که نادیده گرفتن نام بلند آوازه اش ناممکن بوده است. خیام که در دورهء سلجوقی می زیسته یکی از برجسته ترین متفکران ایرانی در همهء قرون و اعصار است و از نجوم گرفته تا ریاضیات و هندسه؛ منشاء آثار بزرگ بوده است. اگرچه تاریخ پرآشوب آن دوران باعث شده بسیاری از جزییات آثار و زندگی خیام همچنان برای ما مجهول بماند و آثاری نیز مفقود شده و هیچکسی نمی داند چه بر سر آن آمده است؛ اما خوشبختانه از نقش و کارهای خیام در اصلاح گاهشماری در عهد وزارت خواجه نظام‌الملک (در دورهٔ سلطنت ملک‌شاه سلجوقی)؛ از روش او در حل معادلات درجهء سوم و بسیاری چیزهای دیگر اطلاعات خوبی داریم. جالب است بدانیم که خیام کتاب ارزشمند خود با عنوان “رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله” درباره حل معادلات درجه سوم  را در حدود ۹۰۰ سال پیش نوشته است.  خیام به دعوت سلطان ملک‌شاه و وزیرش نظام الملک که رابطه خوبی با وی داشته است برای بر عهده گرفتن سرپرستی رصدخانهٔ اصفهان راهی آن شهر می‌شود تا ۱۸ سال نیز در آنجا می ماند. گاه‌شمار جلالی و زیج ملکشاهی تدوین می شود و احتمالا  کتاب ارزنده خود در زمینه ریاضیات یعنی “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس”  را در همین سالها نوشته است. با مرگ ملک شاه و قتل نظام الملک اوضاع مالی رصدخانه که دیگر حامی مالی نداشت به هم می ریزد و خیام هم اصفهان را ترک کرده و راهی مرو؛ پایتخت جدید سلجوقیان می شود.
جورج سارتن George Sarton از خیام به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ریاضیدانان قرون وسطا نام می برد و می نویسد:

خیام نخستین کسی است که به تحقیق دقیق علمی در معادلات درجهت اول و دوم و سوم پرداخته و آنها را به صورت  تحسین برانگیزی طبقه بندی کرده است . او در حل تمام حالتهای معادله درجه سوم  تحقیق کرده و در پیدا کردن راه حل هندسی (ولو ناقص) موفق بوده است. رسالهٔ او در علم جبر، که مشتمل بر این یافته هاست بیانگر یک تفکر علمی منظم است. رساله ای که یکی از برجسته‌ترین آثار منتشر شده در عهد قرون‌وسطا و احتمالاً برجسته‌ترین اثر علمی در این زمینه است. 

تالیف آثار بسیار در زمینه های مختلف؛ مثلا میزان الحکمه در فیزیک و علوم طبیعی ؛ لوازم الامکنه در زمینه هواشناسی ؛ القول علی اجناس التی بالاربعاء در زمینهء تحلیل ریاضی موسیقی نشان دهنده گستردگی دانش خیام در زمینه های گوناگون است. ریاضیدانان اروپایی قرن ۱۹ به صورت مستقیم و دسته اول به آثار خیام در زمینه جبر دسترسی نداشتند و همانگونه که گفتیم بسیاری از آثار خیام در کشاکش تاریخ مفقود شده یا از بین رفته است. “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس” یکی از آثار ارزشمند خیام دربارهء اصل موضوعهٔ پنجم اقلیدس است که ظاهرا تنها یک نسخه از آن در کتابخانه لایدن در هلند موجود است. قواعد بسط دوجمله ای ها در جبر ظاهرا بایستی در کتابی با عنوان “رسالهٔ مشکلات الحساب”  از سوی خیام معرفی شده باشد اما متاسفانه هیچ نسخه یا رد و اثری از این کتاب موجود نیست و تنها خود وی جایی به چنین مساله ای اشاره کرده است. خیام یکی از معتبرترین دانشمندان تاریخ علم است و دنیای علم مدرن هم با بزرگداشت وی تلاش کرده دین خود را به این اندیشمند بزرگ ادا کند. یکی از حفره‌های ماه به افتخار وی “عمر خیام” نامگذاری شده و حتی در سال ۱۹۸۰؛ سه هزار و نود و پنجمین سیارک کشف شده را سیارک ۳۰۹۵ عمر خیام *(۳۰۹۵ Omarkhayyam) نام نهادند.

۱۹۸۰RT2*

درباره نویسنده

تیم تحریریه علمنا

دیدگاه شما چیست