فلسفه و تاریخ علم

آزمون های کور و مچ گیری از دانشمندان متقلب

آزمایش علمی - دانشمندان متقلب
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

آیا دانشمندان این امکان را دارند که داده های علمی را جعل کرده و مطابق میل خود منتشر کنند؟ آیا می توان آزمایش های علمی را با سوگیری Bias و با غرض و قصد قبلی پیش برد؟
پاسخ به این  پرسش ها متاسفانه مثبت است. بله!
دستکاری داده های آزمایشی و پیش بردن آزمون های علمی با غرض قبلی کاملا ممکن است. البته روش شناسان علم؛ دانشمندان و منطق دانان و فیلسوفان علم هم بی کار ننشسته اند و روش هایی معتبر عقلی طراحی کرده اند که در آن دستکاری عمدی یا غیرعمدی داده ها غیرممکن شود. پروتکل های آزمایشگاهی و آزمون های علمی بسیارند اما مهم ترین آن را شاید بتوان آزمونهای کور  Blind دانست. طبق تعریف آزمایش کور (Blind) یک سنخ تئوری آزمایش علمی است که افراد شرکت‌کننده در آن از داشتن اطلاعاتی که منجر شود به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه به سمتی متمایل شوند که نتیجه پژوهش را تحت تاثیر قرار دهند، منع می‌شوند. مثلا فرض کنید می خواهیم در یک مطالعه؛ طعم و مزه دو محصول غذایی را با یکدیگر مقایسه کنیم. در یک آزمایش کور؛ زمانی که از مصرف‌کننده خواسته شود طعم و مزه محصولات مختلف را چشیده و با هم مقایسه کند، نام سازنده هر دو محصول باید پوشانده شود. در غیر اینصورت معمولاً مصرف‌کننده به سمت محصولی که از قبل نسبت به آن شناخت دارد متمایل می‌شود و ممکن است با سوگیری و به صورت جهت دار یکی از دو محصول را با کیفیت تر اعلام کند. این مساله در مورد صنایع دارو از اهمیت فزاینده ای برخوردار است. در مورد دارو ها هم به همین شکل وقتی قدرت تاثیر یک دارو مورد آزمایش قرار می‌گیرد، هم بیماران و هم پزشکان شرکت‌کننده در آزمایش از دوز مصرفی یا اینکه اصلا چه کسی دارد داروی واقعی می گیرد و چه کسی دارونما بی‌اطلاع هستند. این مساله باعث خواهد شد شانس هرگونه تأثیر تلقینی یا فریب هوشیارانه از بین برود. آزمایش کور ابزار بسیار مهم و کاربردی در شاخه‌های مختلف علوم از جمله علم پزشکی، روانشناسی، عصب شناسی و بیولوژی و … است و به گواه دانشمندان و پژوهشگران؛ به کارگیری روش علمی آزمایش کور در برخی رشته‌ها مانند آزمون دارو ضروری است.

آزمون های کور (Blind) چند روش دارند و همه آنها به یک شکل و به یک میزان سختگیرانه نیستند و اقسام گوناگونی دارند: آزمایش کور یکطرفه single blind و آزمایش کور دوطرفه (دوگانه double blind) و آزمایش کور سه طرفه یا Triple-blind.

آزمون کور یکطرفه از همه ساده تر است وطی آن اطلاعاتی که بالقوه می‌تواند باعث منحرف شدن نتیجه آزمایش شود از دید شرکت‌کننده آزمایش  مخفی می‌ماند ولی مسئول انجام آزمایش از آنها مطلع است. مثال کلاسیک این آزمایش در بین فیلسوفان علم؛ چالش پپسی است. آزمونی را در نظر بگیرید که کمپانی نوشابه‌سازی پپسی آن را برگزار می‌کند. در این آزمون دو لیوان نوشیدنی که یکی کوکاکولا و دیگری پپسی است در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌گیرد. مسئول بازاریابی پپسی از شرکت‌کنندگان می‌خواهد پس از نوشیدن، از بین دو لیوان نوشیدنی روی میز؛ آن را که به لحاظ طعم و مزه و کفیت بیشتر می‌پسندند انتخاب کنند. شرکت‌کنندگان که اطلاع ندارند کدام لیون پپسی و کدام لیوان کوکاکولاست تنها پس از اتمام آزمایش از محتوی لیوانها مطلع می‌شوند. نقطه ضعف آزمایشی که به شکل یک‌طرفه انجام شود یعنی آزمایش کور یکطرفه    single blind این است که چون مسئول برگزاری آزمون؛ از محتوای آزمایش مطلع است  کاملاممکن است به صورت خواسته یا ناخواسته شرکت‌کنندگان را به سمت خاصی که دلش می خواهد یا منافع اش ایجاب می کند سوق بدهد.
آزمایش کور دوطرفه اما تا حدی پیچیده تر است. در آزمایش کور دوطرفه عواملی که می‌تواند باعث دستکاری نتیجه آزمایش شوند هم از دید شرکت‌کننده و هم از دید مسئول یا مسئولان انجام آزمایش پنهان می‌مانند. به همین جهت آزمایش کور دوطرفه از استاندارد علمی بالاتری برخوردار است.
دقیق تر از آن آزمایش کور سه طرفه یا همان آزمون سه‌سو کور (Triple Blind)  است که در آن هم شرکت‌کننده، هم خود پژوهشگر و هم تحلیلگر داده‌ها هرسه از اطلاعات اصلی مورد مطالعه بی اطلاع هستند. این نوع آزمون ما را مطمئن می کند که هیچکسی امکان دستکاری سلیقه ای داده های آزمایشی را نداشته و بنابراین می توان با خیال راحت به نتایج مطالعه اطمینان کرد. از دید فیلسوفان علم؛ اگر آزمایشگران  در هر جا با تکرار شرایط به نتایج  مشابه برسند دقیقا جایی است که این روش مطالعه و آزمایش را می توان یک آزمون علمی استاندارد نامید.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

۱ دیدگاه

دیدگاه شما چیست