فلسفه و تاریخ علم

“دانشمند” کیست؟

دانشمند کیست؟
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

دانشگر یا دانشمند؛ سوفیست یا فیلسوف

علم امروز بشر؛ چه در محاسبات و چه در استدلال و آزمون؛ دقیق است و قرار هم هست که دقیق باشد. محصولات فکری بشر؛ فناوری ها به خصوص در زمینه سخت افزار کامپیوتر و صنایع الکترونیک و حتی قطعات مکانیکی دقیق هستند و با ظرافت بسیار حیرت برانگیزی کار می کنند. همین چند روز پیش پژوهشگران از کوچکترین موتور جهان که فقط از یک اتم تشکیل شده و قادر است انرژی گرمایی را به کار مفید تبدیل کند رونمایی کردند.
تصور کنید کوچکترین اشتباه محاسباتی در حرکت فضاپیماها؛ در پرواز هواپیماها؛ در میزان مجاز ترکیب داروها و … به چه فجایعی منجر خواهد شد. به همان میزان که دقت علم بالاتر می رود؛ کلمات و واژگان علمی را نیز باید با وسواس و دقت بیشتری به کار برد. کلماتی مانند علم؛ دانش؛ فناوری؛ تکنولوژی؛ دانشمند و نظایر آن نیز بایستی تعریف دقیقی داشته باشند و از روی سهو یا اشتباه در جایی که نباید به کار روند استفاده نشوند.
یکی از مهمترین مناقشات فیلسوفان علم بر سر کلمه  “دانشمند” است. به عبارتی پاسخ به این پرسش که “دانشمند کیست؟” و به چه کسی می توانیم دانشمند بگوییم.
حتی اینکه در فارسی چه کلمه ای را معادل Scientist انگلیسی کنیم.

دانشمند یا دانشگر؟

این بحث به لحاظ تاریخی یادآور سقراط است که خود را فیلسوف (دوستدار معرفت و حکمت) می خواند و نه سوفیست (دارندهء معرفت و حکمت). واژه هایی مانند دانشمند و دانشگر نیز از جهاتی به این مصداق تاریخی شباهت دارند. هرچند که در فارسی امروز هر زمان از واژه دانشمند استفاده می کنیم مقصودمان معادل فارسی واژه Scientist است.
دکتر رضا منصوری در کتاب معماری علم در ایران ؛ واژه دانشگر را پیشنهاد می کند و در بخشی از ین کتاب در توضیح مقصود خود می نویسد:

” فرآیند تولید دانش را، که یک پدیده ی اجتماعی است علم می نامم. کسی را که در این فرآیند شرکت می کند، دانشگر می نامم، که معادل scientist است. یک دانشگاهی الزاماً دانشگر نیست، ممکن است فقط معلم باشد. پژوهشگر و فناور کسانی هستند که حرفه ی آن ها به بخشی از فرآیند تولید دانش مربوط می شود و معمولاً از مقوله ی دانشگر تلقی می شوند، چون در فرآیند تولید دانش مؤثراند.معلم دانشگاه، که انتقال دانش می دهد، دانشگر نیست، اگرچه معلمی حرفه ای است از مجموعه ی حرفه های درگیر در علم. به این ترتیب، علم را، که یک پدیده ی اجتماعی است، از دانش، که برش زمانی فرآیند تولید دانش و مجموعه ی دانست ههای بشری در یک زمان است، متفاوت می بینم. به همین ترتیب مجموعه ی دانشگران و دانش آنها به معنی علم نیست.”

سپس اضافه می کند: به علت بار سنگین لغت عالم در فارسی، و اطلاق آن به حوزویون، ترجیح می دهم از واژه ی “دانشگر” به جای عالم یا حتی دانشمند استفاده کنم. دانشگر در فرآیندی که علم نامیده می شود تولید دانش می کند.
واژه دانشگر در لغت نامه و فرهنگ نامه ها اغلب به  همان معنای دانشمند ذکر شده و تقریبا کسی میان این دو تفاوتی به لحاظ معنایی و محتوایی قایل نشده است. در فرهنگ اسدی نخجوانی این بیت آمده که‌:  “چو دانشگر این قولها بشنود پس آنگه زمانی فرو آرمد” اما برخی از کارشناسان و صاحب نظران معتقدند که این کلمه در اصل (دانشور) بوده و به اشتباه (دانشگر) ذکر شده است.
در زبان آلمانی به دانشمند Wissenschaftler می گویند اما در اتریش و سوییس Wissenschafter گفته می شود که می توان آن را به (دانشگر) ترجمه کرد. اساسا یکی از تعاریف علم؛ بر مبنای کار دانشمند است و برخی علم را به صورت کاری که یک دانشمند انجام می دهد تعریف می کنند. البته که این تعریف از نظر منطقی دوری circular است و دقیق نیست. به هر ترتیب در معنای مصطلح فارسی امروزی ؛ واژه دانشمند؛ صرف نظر از ساختار دستوری آن به عنوان معادلی برای واژهء Scientist  در انگلیسی جا افتاده است. اگرچه دانشگر عنوان مناسب تری به نظر می رسد. شاید انتخاب میان این دو واژه چیزی شبیه به تفاوت میان دو واژهء فیلسوف یا سوفیست باشد.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست