اخبار ایران و جهان مقالات

روزنامه نگاری علم

روزنامه نگاری علمی - خبرنگار
نوشته شده توسط پوریا ناظمی

دنیای امروز ما و ایران امروز ما بیش از هرزمانی به حضور مؤثر و حرفه‌ای روزنامه‌نگاران علمی نیاز دارد.
البته طبیعی است که فکر کنید هیچ دکان‌داری از ترشی ماستی که می‌فروشد نمی‌گوید. اما آنچه در بالا به آن اشاره کردم فراتر از تبلیغی برای حرفه‌ای است که به آن مشغولم. درواقع آنچه مرا به این حرفه کشاند فهم چنینی ضرورتی بود.
به دنیای اطراف خود نگاه کنید. علم و فناوری و داستان‌های مربوط به علم در تار و پور زندگی ما و تصمیم‌های روزمره ما نفوذ کرده است. بسیاری از ما توان فکر کردن به دنیای بدون فناوری‌های ارتباطی امروز را نداریم و زندگی در آن فضا را فلج‌کننده می‌یابیم. اینکه چه غذایی یا نوشیدنی را باید خورد و نشوید، چه مقدار و چه ورزشی را باید انجام داد.
جنس لباسی که به تن می‌کنیم چه تأثیری بر بدن ما دارد، اتومبیلی که می‌رانیم چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد، حتی داستان ساده‌ای مثل‌اینکه اگر می‌خواهیم در یک ایستگاه مترو شانس بیشتری برای ورود به واگنی خلوت‌تر داشته باشیم بهتر است در کجا بایستیم همه و همه روایت‌هایی از کاربردهای علم در زندگی روزمره ما هستند.

این بار اگر کسی از شما پرسید فناوری فضایی یا حتی نظریه نسبیت به چه درد ما می‌خورد، گوشی هوشمند او را بگیرید و نقشه مجهز به جی‌پی‌اس آن را فعال کنید تا کاربرد این نظریه‌ها و صنایع را در عمل ببیند.

علم، زندگی ما را در جهات مختلف تغییر داده است. امروز به نحو متفاوتی سرگرم می‌شویم. نه‌تنها نوع سرگرمی‌های ما تغییر کرده است و از بازی‌هایی مانند شطرنج و تخته و کتاب خواندن در آخر شب به‌مرور اپ های مختلف تغییر شکل داده است که حتی همان سرگرمی‌ها و کارهای قدیم ظاهر تازه‌ای یافته‌اند. امروز با کتاب‌خوان‌های الکترونیکی کتاب می‌خوانیم، شطرنج را در فضای آنلاین بازی می‌کنیم و حتی به دیدن ویدیوهای دیجیتال راضی نیستیم و می‌خواهیم آن‌ها را به شکل واقعیت مجازی تجربه کنیم.
گرمایش زمین و تغییرات اقلیم، تهدیدهای سایبری و امنیت، دیگر موضوعات مربوط به آینده‌نگری نیستند، آن‌ها در قلب تصمیم‌های سیاسی و اقتصادی جای گرفته‌اند که زندگی من و شما به آن‌ها وابسته است.
دورتر از قلمرو زندگی روزمره، مرزهای علم روزبه‌روز با سرعت بیشتری به جلو رانده می‌شود و ما درباره جهان از کوچک‌ترین ذرات سازنده آن گرفته تا ابَرساختارهای عالم بیش‌ازپیش می‌شنویم و می‌آموزیم.
بااین‌وجود که ما در معرض علم هستیم و با آن زندگی می‌کنیم هنوز تفکر علمی در بین مردم نهادینه نشده است. ایده‌ای که موفقیت خود را بااین‌همه دست آورد ثابت کرده است هنوز وارد زندگی روزمره ما نشده است و هنوز درها به روی شبه‌علم و خرافه باز است.
روزنامه‌نگاری علمی در این دوران است که به ابزاری بی‌بدیل تبدیل‌شده است.
مهم‌ترین و بنیادی‌ترین داستان‌هایی که زندگی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند و یا دیدگاه ما از جهان را تغییر می‌دهند در حوزه علم رخ می‌دهند. اینجا تنها حوزه‌ای است که در آن تکراری صورت نمی‌گیرد.
داستان‌گویان علم، مردم را در بین زندگی روزمره خود، در ارتباط با مسیری قرار می‌دهند که جهان به آن سو حرکت می‌کند و با به‌کارگیری اصول روزنامه‌نگاری ادعا را از واقعیت جدا کرده و میان شبه‌علم و علم تمایز قائل می‌شوند و درحالی‌که روایتی دقیق از دنیای علمی را ارائه می‌دهند سعی می‌کنند تا تفکر علمی در بین مردم نهادینه شود. این اصلی مهم در توسعه علمی است که بدون آن توسعه همه‌جانبه امکان وقوع پیدا نمی‌کند.
اما درعین‌حال دنیای ما روزنامه‌نگاران علمی با چالش‌های بسیاری دست‌به‌گریبان است.
ما مانند همکاران خود در سراسر جهان ممکن است به دام حباب‌هایی بیفتیم و فراموش کنیم که مسئولیت ما نه به ابزار فروش که به مخاطب است. فراموش کنیم که ارزش‌های روایت علمی را نباید فدای تیترهای جنجال‌آمیز دروغین قرارداد و گاه برای کلیکی بیشتر یا خریدی بالاتر از همه اصول خود عقب‌نشینی می‌کنیم و گاه دراین‌بین فراموش می‌کنیم که ما راویان داستان هستیم و نه موضوع داستان.
ما دانشمند نیستیم اما تنها کسانی هستیم که اگر کار خود را درست انجام دهیم، توان روایت دقیق و درست و جذاب علم برای مردم را داریم و این خدمتی است که مردم به آن نیاز دارند. ما اگر کارمان را درست انجام دهیم تنها آن چیزی را به مردم نیم دهیم که آن‌ها از ما طلب می‌کنند و پای آن لایک بیشتری می‌گذارند ما به آن‌ها چیزی را می‌دهیم که به آن نیاز دارند و درست است و این کار را به بهترین شکل آن انجام می‌دهیم.
به همین دلیل هم هست که روزنامه‌نگاران و ارتباط گران علم در جهان دارای جایگاهی ممتاز هستند. آن‌ها به‌سختی کار می‌کنند تا جهان را برای مردم معنی‌دار نگاه دارند و درعین‌حال مراقبی باشند بر روندهایی که در میان جامعه علمی در جریان است آن‌ها نیز نیازمند این چشم‌انداز مراقبتی هستند. روزنامه‌نگاران علمی سؤال می‌پرسند تحقیق می‌کنند و سعی می‌کنند بازیگران را صادق نگاه دارند و اگر جایی نشانه‌ای از خلاف و تقلب دیدند آن را افشا و آشکار کنند.
در ایران ما نیز این جایگاه بیش از هر زمانی اهمیت یافته است. ما وارد دورانی شده‌ایم که اگر می‌خواهیم به جهان برسیم باید بذر تفکر علمی را مراقبت کنیم، خطاهای ما تأثیرات بزرگ‌تری نسبت به خطاهای همکارانمان در نقاط دیگر جهان دارد
البته که ما دشواری‌های بیشتری برای ادامه مسیر داریم. در ایران در داستان‌گویی درباره علم را می‌توانید تا نخستین روزنامه‌هایی که منتشر شدند دنبال کنید. اما ما همان‌طور که در حوزه علم تجربه اندکی داریم در حوزه روزنامه‌نگاری حرفه‌ای علم نیز تجربه اندکی داریم.
در ایران همکاران روزنامه‌نگاران علمی ما باوجود چندین تلاش انجام‌شده هنوز، از داشتن انجمنی تخصصی که در آن در کنار هم به‌مرور کارهای خود، یادگیری ابزارهای هم، نقد کارهای انجام‌شده و ایجاد فضایی برای رشد خود و حرفه‌ای نگاه‌داشتن روزنامه‌نگاران علم ایران کمک کنند، بپردازند، محروم هستند.
رسانه‌های ما هنوز صفحه علم را صفحه‌ای در میان صفحات دیگر می‌دانند و برخی از نشریات علمی ما هرروز باید برای بقا تلاش کنند.
بسیاری فکر می‌کنند باید در این شرایط دست کمک به‌سوی نهادهای دولتی دراز کرد. من هم موافقم که باید ساختارهایی برای حمایت وجود داشته باشد اما مهم‌تر از آن جمع شدن ما روزنامه‌نگاران علم در ایران دورهم است. جایی که بتوانیم صادقانه خود را نقد کنیم، اصول خود را هرروز به خود یادآور شویم تا در گردباد فشارهای دیگران، یادمان نرود که برای چه این کار را می‌کنیم و راه‌های تازه‌ای را به‌سوی آینده بازکنیم.
شاید به جرات بتوان گفت روزنامه‌نگاری علم یکی از ضروری‌ترین فعالیت‌ها در دنیای امروز ما است و البته که ما برای این کار هزینه داده و هزینه می‌دهیم اما اگر کارمان را درست انجام دهیم فردا با نگاهی به گذشته خواهیم دید که همه این هزینه‌ها به بار نشسته و ارزشش را داشته است. در حالی ایدئال دست آورد ما کمک به توسعه علمی جامعه است و در بدترین حالت اینکه مانع از عقب‌گرد و نفوذ بیشتر خرافه‌ها و شبه‌علم در جامعه می‌شویم.

درباره نویسنده

پوریا ناظمی

دیدگاه شما چیست