فلسفه و تاریخ علم

آیا قانون جذب واقعا کار می کند؟

قانون جذب
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

احتمالا اغلب ما با دی وی دی ها و سی دی ها و کتابها و بروشور های تبلیغاتی راز یا قانون جذب آشنا هستیم. تبلیغات گسترده یک شوی تلویزیونی که ادعا می کرد به راز خوشختی در جهان دست یافته است و می خواهد دنیا را از این راز سر به مهر آگاه کند. انرژی مثبت، انرژی منفی و شعور کوانتومی و یا تعبیرهای مشابه؛ کلمات کلیدی این برنامه بود.  شعار تبلیغاتی فیلم می گفت: “راز تمام مرزها را در می‌نوردد تا تو را بیابد”
اما بحث ما از آنجایی آغاز می شود که مروجان قانون و جذب و  برنامه راز؛ از علمی بودن این ماجرا سخن می گویند و حتی سعی می کنند آن را به فیزیک کوانتومی ربط بدهند. آیا علم مفاهیمی مانند قانون جذب را به رسمیت می شناسد و اساسا وجود چنین کیفیتی در ساختار جهان را تایید می کند؟

آیا “مساله جذب” اصلا قانون است؟

پیش از هرچیز اجازه بدهید درباره مجاز بودن کلمه (قانون) در مساله قانون جذب بپردازیم. از نظر روش علمی چیزی به عنوان قانون جذب نمی تواند وجود داشته باشد. چرا که – قانون- در علم تعریف به خصوصی دارد و به راحتی و به دلخواه نمیتوان هر چیزی را قانون نامید. مرز میان فرضیه و نظریه و قانون در علم پیچیده است ولی دلیلی بر این نیست که مجاز باشیم به اشتباه یا دلخواه این مفاهیم را به جای یکدیگر به کار ببریم. از این دست مثال ها کم نیست.
مثلا چیزی که به عنوان (قانون مورفی) مشهور است. مثلا وقتی می‌خواهید به کسی ثابت کنید که یک ماشین کار نمی‌کند، درست زمانی که فرد مورد نظر می آید ماشین کار خواهد کرد. یا مثلا اتوبوس، قطار، هواپیما و … که ممکن است همیشه تاخیر داشته باشد ولی کافیست یک بار شما به هردلیلی دیر رسیده باشید و استثنائاً از بخت شما وسیله نقلیه بسیار هم سر وقت حرکت کرده است. اما در واقع و به معنی قانون (آنگونه که در علم به کار می بریم) استفاده نشده و بیشتر جنبه طنز دارد. یک قانون فراگیر به نام قانون مورفی وجود ندارد. ممکن است گاهی با شرایطی مواجه شویم که به طنز و طعنه بگوییم: قانون مورفی عمل کرد! اما این صرفا یک بیان غیرجدی است و مقصود از قانون؛ چیزی شبیه به قانون اول ترمودینامیک؛ قانون القای فارادی در الکترومغناطیس یا قوانین کپلر نیست.
مروجان برنامه راز، نوید خوشبختی و ثروتمند شدن می دهند و مدعی هستند که این راز (که مشخص نیست دقیقا چه رازی است و اصلا چرا باید این راز برای تمام مردم دنیا افشا شود) ناشی از این است که افکار شما در فیزیک کوانتومی؛ انرژی خاصی دارند و اگر شما در ذهن تان واقعا چیزی را بخواهید؛ با فکر کردن به آن روزی به آن چیز دست می یابید و مانند آهنربا به خود جذب می کنید.

آدرس غلط سازندگان این مجموعه به مخاطب

تب تبلیغاتی مساله قانون جذب باز می گردد به فیلمی به نام راز به کارگردانی درو هریت Drew Heriot و تهیه‌کنندگی  راندا برن در سال ۲۰۰۶.
“قانون جذب” یا همان Law of Attraction محور اصلی این فیلم است که بر اساس کتاب راندا برن ساخته شده است. فیلم معتقد است که رازی در تاریخ بشریت وجود داشته که یکبار کشف شده، بعد پنهان و گم شده ولی اینک دوباره پیدا شده است. به باور سازندگان این فیلم؛ نیوتن، گالیله، داوینچی، اینیشتین، آلفرد هیچکاک، بیل گیتس؛ مادام کوری از این راز با خبر بوده اند و اصلا دلیل موفقیت و شهرت شان نیز همین بوده است. سازندگان این برنامه سپس با اعتماد به نفس فراوان؛ آدرس اشتباهی به مخاطبان خود می دهند و می گویند: شما پس از دیدن این مستند و بکار بستن این راز مهم و بسیارساده پس از مدت کوتاهی براحتی می توانید خوشبخت زندگی کنید. می توانید اتومبیل مورد علاقه تان را تهیه کنید. می توانید صاحب خانه مورد علاقه تان شوید. می توانید با شخص مورد علاقه تان ازدواج کنید. می توانید در دانشگاه و رشته مورد علاقه تان ادامه تحصیل دهید.  و می توانید هر آنچه تابه حال برای شما یک آرزوی دست نیافتنی بوده را براحتی بدست آوردید.
سازندگان و مروجان سی دی راز در ایران ودر سراسر جهان هیچ مرزی در پراکندن سخن های بی منبع و بی پشتوانه و بدون استدلال و شاهد و گواه نمی شناسند.  تبلیغات این برنامه با یک تناقض آشکار تاریخی می گوید “این راز از زمان اینیشتین، ذهن باهوش ترین دانشمندان را شیفته خود ساخته است”، و هیچ توضیحی به دست نمی دهد که اگر این راز از زمان اینشتین ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده پس نیوتن، گالیله، داوینچی چطور از این راز باخبر بوده اند؟ نکته دیگر اینکه موضوع قانون جذب در این مجموعه؛به عنوان یک مساله متافیزیکی معرفی می شود در حالی که متافیزیک کمترین ارتباطی با چنین مسایلی ندارد و به کارگیری این کلمه تنها ناشی از یک کژفهمی رایج است. سوءبرداشت و غلط مصطلحی که در آن متافیزیک به اشتباه به معنی ماوراء الطبیعی یا پارانرمال به کار برده می شود. آنچه که مجموعه راز سعی در ترویج آن دارد به وضوح مبتنی بر اطلاعات مغشوش و بدون پشتوانهء منطقی و استدلالی و بعضاً به واسطهء درک ناصحیح از مفاهیم علمی است. دلیل آن هم واضح است: راز می گوید: به هر چیز فکر کنی آن را به دست می آوری!
این ادعا به هیچ عنوان قابل تایید یا مردود کردن نیست. می توان هزاران تجربه را تصور کرد که در آن انسان به چیزی فکر کرده و آن چیز به دست نمی آید. در عین حال می توان تجربیاتی را تصور کرد که در آن فرد به چیزی فکر کرده و آن را به دست می آورد. با این وجود چنین ادعایی به وضوح، “علمی” نیست.  تجربیات علمی باید تکرارپذیر باشند و هر کس بتواند در هر جای دنیا کذب و صدق ادّعا را به سنجهء آزمایش بگذارد و به نتایج یکسانی برسد. همانطور که  صدق و کذب معادلات ماکسول، قانون دوم ترمودینامیک، و بقای مومنتوم را در هر آزمایشگاهی در سراسر دنیا می توان آزمود. یک تناقض منطقی هم در ادعای برنامه راز وجود دارد . برای نمونه تجربه ای را تصور کنید که دو مربی تیم فوتبال هر کدام افکارشان را در این جهت منسجم میکنند که پیروز میدان باشند. هر دو  بر مبنای آنچه که قانون جذب می گوید اندیشه خود را در این جهت هماهنگ می کنند که در میدان برنده باشند. اما به راستی قانون جذب به سود کدامیک عمل می کند؟ مگر نه این است که پیروزی یک تیم مستلزم شکست تیم دیگر است؟ مروجان قانون جذب در صورتی که قانون جذب کار نکند نیز پاسخی در آستین دارند. آنها تمام تقصیر را به گردن شما می اندازند و می گویند لابد خوب تمرکز نکرده اید که نتیجه نگرفته اید.
برنامه راز و متعلقات آن در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دنیا ابزار کار مجریان برنامه فریب عمومی شد و افراد سودجو با سوءاستفاده از ناآگاهی توده های مردم و دوری آنها از دانش و نگرش علمی به ترویج موهومات خود پرداختند. کلاسهای آموزشی زیادی در این خصوص بر گزار شد و شیادان و سودجویان کتاب ها و نشریات زیادی را در خصوص موفقیت و قانون جذب منتشر نمودند و دربارهء آن سمینارهای بسیاری در گوشه و کنار برگزار کردند. شرکت های هرمی که بر مبنای کسب درآمد از طریق بازاریابی شبکه ای هرمی تشکیل شده بودند بر مبنای آموزه های بی اساس قانون جذب به عضوگیری پرداختند و به افراد خود القا میکردند اگر برای نمونه آرزوی داشتن خودروی چند صد میلیون تومانی دارید ، تصویر آن را برداشته و به دیوار بزنید، افکار شما ، ابر و باد و مه و خورشید و فلک را وا میدارد اتفاقاتی را جذب کنید تا به این نتیجه منجر شود که شما صاحب آن خودرو بشوید.
ای کاش ساختار جهان به همین سادگی بود و می شد با فکر کردن به یک خودروی گرانقیمت مالک آن شد. یا مثلا تصور یک خانه رویایی و نصب تصویر آن در مقابل دید؛ پس از مدتی وقایع دنیا را به نحوی پیش می برد که فرد را صاحب آن خانه کند. چنین چیزی به لحاظ علمی وجود ندارد و نه فیزیک کوانتومی و نه مغناطیس و نه هیچ بخشی از فیزیک یا علم؛ این ادعای مروجان قانون جذب را تایید نمی کند. البته نباید فراموش کرد افراد خوشبین و خوش مشرب طبیعتا موقعیت های شغلی و روابط کاری بهتری پیدا کرده واحیانا موفقیت های بیشتری نیز کسب می کنند. اما این مساله جنبه روانشناختی داشته و به رفتار فردی و روانشناسی اجتماعی مرتبط است نه به مساله ای تحت عنوان قانون جذب.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست