طبیعت

تولید کمتر، تفکیک، بازیافت و باز استفاده

تفکیک زباله
نوشته شده توسط علی رنجبران

اگر قسمت نخست این مطلب را خوانده باشید حتما دریافتید که بعد از انقلاب صنعتی تمدن بشری با مشکلی به نام زباله روبرو شد. در اولین اقدام و به صورتی کاملا غریزی انسان شروع کرد به دور کردن زباله هایی که تولید کرده بود، اما خیلی زود مشخص شد واقعا جایی برای دور کردن زباله ها وجود ندارد. در حقیقت معلوم شد ما هر قدر بیشتر تلاش کنیم زباله را از خودمان دورتر کنیم، زباله به شکل بدتری به سوی ما باز خواهد گشت. بنابراین راه حل های دیگرکم کم مطرح شده و پدید آمدند.

مصرف بهتر، تولید کمتر

خب بدیهی است که نحستین راه حلی که برای حل مشکل زباله به ذهنمان می آید این است که اصلا زباله تولید نکنیم. خب البته پیشنهاد موثری است اما برای اینکه دیگر زباله تولید نکنیم دیر شده است. یعنی ما تمدنمان را طوری بنا کرده ایم که دست کشیدن از مصرف پلاستیک، یا فلزات سنگین و یا تولید پسماندهای صنعتی بلافاصله ممکن نیست. اما اینطور نیست که کاری درباره تولید کمتر زباله از دست ما برنیاید. بیائید از ابتدایی ترین و دم دست ترین چیزی که معمولا بخشی از زباله همه ما را تشکیل می دهد شروع کنیم. مواد غذایی و پوسیدنی بخش مهمی از زباله تولید شده در شهرهای بزرگ و کوچک هستند. یک تحقیق بزرگ بین المللی نشان داده که به طورکلی سالانه چیزی حدود نیمی از غذایی که در جهان تولید می شود، از سطل زباله سر در می آورد. البته بخشی از این دور ریز عظیم در حین فرآیند تولید، بسته بندی و عرضه اتفاق می افتد. اما بخش مهمی از این دور ریز در حین فرآیند آماده سازی و مصرف مواد غذایی رخ می دهد، یعنی وقتی که مواد غذایی وارد خانه ها و رستوران ها و غیره می شود. بنابراین بهتر است در مصرف و آماده سازی مواد غذایی مان تجدید نظر کنیم. از چند سال پیش رستوران هایی در سراسر دنیا به راه افتاده که بیشتر مواد غذایی شان را از همان چیزی تهیه می کند که بیشتر مردم آن را دور ریز و آشغال می پندارند. این تجربه نشان داده که نوع نگاه ما به مصرف مواد غذایی ایرادات فراوانی دارد و بهتر نگاهمان را اصلاح کنیم. این اصلاح دوفایده دارد؛ اول اینکه زباله کمتری تولید می شود و دوم اینکه به نفع جیبمان هم هست. این دو فایده علاوه بر مزایای انسانی و محیط زیستی است که این رفتار دارد.
در مورد دیگر موادی که تبدیل به زباله می شوند، هم کارهای فروانی وجود دارد که از دست ما بر می آید. نخستین گام در این راه پرهیز استفاده از هر نوع فرآورده یک بار یا چند بار مصرف است. همه فرآورده های پلاستیکی و حتی غیر پلاستیکی یکبار مصرف، دستمال کاغذی، بطری های پلاستیکی آب وغیره از جمله این مواد هستند. همین طورمی توانیم در پذیرفتن و استفاده از کیسه پلاستیکی در حین خرید در مغازه ها دقت بیشتری به خرج دهیم و یا از پذیرفتن کیشه خودداری کنیم ویا حداقل کیسه پلاستیکی را با خودمان به خانه بیاوریم. حتی لازم نیست کیسه هایی را که به خانه می اوریم دور بریزیم، می توانیم آن ها را جمع کرده و بار دیگر با خودمان به خرید ببریم. البته راه حل بهتر در این زمینه دوختن کیسه پارچه ای و استفاده از آن به عنوان کیسه خرید است. همین طور می توانیم محصولاتی را استفاده کنیم که بسته بندی های بهتری دارند و بسته بندیشان تبدیل به یک تکه بزرگ زباله نخواهد شد. فراگیر شدن این رفتار در بین شهروندان شاید سرانجام تولید کنندگان را به فکر استفاده از بسته بندی های عاقلانه تر بیندازد. همین طور این رفتارهای ساده اگر در شهرها رایج شوند به میزان قابل توجهی از زباله تولید شده ما کم خواهد کرد.

تفکیک و بازیافت

با این همه و حتی اگر ما بهترین تلاشمان را برای تولید کمتر زباله انجام دهیم، باز هم مقداری زباله تولید خواهیم کرد. واقعیت این است که ما هر تصمیم عاقلانه ای که برای این زباله های تولید شده بگیریم، تفکیک نخستین گام در این راه است چون نمی توان برای زباله های درهم هیچ کاربردی پیدا کرد. برای تفکیک زباله هم راه حل های مختلفی وجود دارد؛ تفکیک در مبداء وتفکیک در مقصد دو راه حل عمده در این زمینه هستند. بهترین راه حل البته تفکیک در مبداء است یعنی بهتر است به جای تحمیل هزینه های گزاف برای ایجاد سیستم های تفکیک در مقصد، به مدیریت شهری بخشی از هزینه صرف آموزش و راه اندازی سیستم تفکیک در منزل و جمع آوری تفکیک شده زباله شود. صورت مسئله و راه حل این کار هم بسیار ساده است؛ به جای یک سطل زباله حداقل دو سطل زباله در منزل داشته باشیم و زباله های تر و خشک را از هم جدا کنیم. حالت پیشرفته تر این است که چند سطل زباله داشته باشیم و زباله های خشکمان را هم جدا کنیم. یعنی کاغذ ها یک سطل، فلزی های سطل دیگر و شیشه ها را جدا دور بریزیم. البته موفقیت این رفتار مستلزم وجود یک سیستم جمع آوری تفکیک شده زباله است. حاصل این نوع برخورد با زباله می تواند یک سیستم بازیافت موفق باشد که تقریبا همه چیز را به نوعی به چرخه مصرف باز می گرداند. برای آن بخش غیر قابل بازیافت هم امروزه راه حل های خلاقانه ای در جهان وجود دارد. سیستم هایی که از زباله های تر محصولاتی همچون کمپوست، گاز و در نهایت انرژی الکتریکی تولید می کنند در حال همه گیر شدن در همه جهان است. تفکیک و بازیافت زباله های الکترونیک که حاوی فلزات سنگین هستند هم نیاز به سیستمی برای بازیافت این زباله ها داردکه در برخی نقاط جهان وجود دارند. ضروری شدن سیستم های تصفیه دقیق برای پسماند های صنعتی هم گام دیگری برای یک سیستم مدیریت موفق پسماند هستند. بعد از همه این رفتارها تنها مقدار اندکی زباله غیر قابل بازیافت و مصرف مثل مواد خطرناک و یا زباله های بیمارستانی باقی می ماند که سیستم های زباله سوز گران قیمت می توانند با موفقیت و بدون درز مواد خطرناک آن ها را سوزانده و خاکسترشان را در مناطقی محدود انبار کرد. اما سوزاندن همه زباله ها از صفر تا صد به روشی مطمئن نه تنها ممکن نیست بلکه خود حجم عظیمی از خاکستر بسیار خطرناک تولید خواهد کرد که باید برای خلاصی از دست آن به دنبال راه حلی گشت.

باز استفاده

در برخورد با مسئله زباله خلاقیت هم مسئله بسیار مهمی است. بسیاری از موادی که روزانه دور ریز را می شود به همان شکل و یا با تغییر کوچکی دوباره در خانه به کار گرفت. حتی امروزه موسسات بزرگ دولتی و مردمی وجود دارند که کارشان جمع آوری این مواد دوریز، تغییر شکل، تعمیر و باز استفاده از این دور ریزها است. بنا بر این بهتر است بار دیگر که به فکر دور ریختن، اثاثیه قدیمی منزل، شیشه های بلااستفاده، بطری های پلاستیکی و دیگر چیزها می افتیم قبلش دست نگاه داریم و کمی بیندیشیم. شاید برای این وسایل کاربرد دیگری پیدا شود. صدها وب سایت اینترنتی هستند که کاربری های خلاقانه ای برای این قبیل دور ریزها پیشنهاد می کنند. حتی اگر آن ها همبه کارمان نیایند بهتر است به سراغ موسساتی برویم که در این زمینه فعال هستند. حداقل آن ها می توانند برای وسای شکسته و دورریز خانه کاربری دیگری بیابند و پس از تعمیر آن را به دست کسانی بسپارند که به آن نیاز دارند. این موضوع مخصوصا در مورد وسایل الکترونیک و مبلمان و اسباب منزل اهمیت بسیاری دارد. در بخش های بعدی این مطلب وضعیت تفکیک وباز استفاده از زباله در کشورهای پیشروی جهان و سپس کشورمان را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

درباره نویسنده

علی رنجبران

دیدگاه شما چیست