فضا و نجوم مصاحبه ها

حضور ایران در عرصه‌های بین‌المللی فضا، جان تازه می‌گیرد

دکتر جعفرقلی - مصاحبه اختصاصی علمنا
نوشته شده توسط عباس خاراباف

رفع تحریم‌های بین‌المللی بدون شک عرصه فضا را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد و از آنجایی که در حوزه ساخت ماهواره و حامل‌های فضایی در برخی قسمت‌ها، نیازمند تامین قطعات و سیستم از تولیدکنندگان بزرگ دنیا بوده‌ایم، لغو تحریم‌ها می‌تواند به افزایش سرعت تولید این فناوری‌ها کمک قابل توجهی کند. بااین حال اگرچه تحریم، معضلی بود که سبب محدودیت دسترسی به قطعات و تکنولوژی روز دنیا برای کشور شد، اما سختی آن باعث شد به برخی از دانش‌ها در عرصه فضایی دست پیدا کنیم و بعد از تحریم نیز می‌توانیم روی دانش فناوری فضایی، بیشتر تمرکز کرده و آن را بومی کنیم.
دکتر امیر جعفرقلی، عضو هیات علمی پژوهشکده علوم و فناوری فضا در دانشگاه صنعتی امیر کبیر، با اشاره به شرایطی که تحریم های بین‌المللی طی سال‌های اخیر در حوزه فضا برای کشور به همراه داشت، می گوید: هم در زمینه همکاری و هم در زمینه پژوهش و کمک به پرتاب ماهواره، شرایط محدودکننده‌‌ای را شاهد بودیم اما اخیرا و با اقدامات صورت گرفته برای رفع تحریم‌ها، شاهد اتفاقات دلگرم کننده‌ای در روابط بین‌الملل در عرصه فضایی مانند حضور چشمگیر در اپسکو هستیم که امیدواریم نتیجه آن، زنده کردن سهم ایران از این فناوری باشد.

دستیابی به اهداف کلان فضایی نیازمند ساختار مدیریتی یکپارچه
وی در مورد عزم ملی برای رسیدن به اهداف کلان حوزه فضایی که در اسناد بالادستی به آن تاکید شده است، می‌گوید: اگر دولت علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در این بخش باشد علاوه بر آموزش، پژوهش و بازاریابی، نیازمند برنامه‌ریزی است اما شواهد نشان می دهد که به دلیل نبود متولی یکپارچه در حوزه فضا، برنامه‌ریزی مدونی نیز در این بخش شکل نگرفته است. تا دو سال قبل، سازمان فضایی به صورت یکپارچه عمل می کرد اما با جداشدن این سازمان از ریاست جمهوری، هر بخشی از آن در ذیل یک سازمان قرار گرفته است و به جرات می توان گفت حوزه فضا فاقد متولی یکپارچه است. این درحالی است که برای رسیدن به اهداف کلان فضایی، نیازمند ساختار مدیریتی هستیم که متاسفانه هم اکنون وجود ندارد. باید توجه داشت که برنامه‌ریزی هرچقدر هم خوب باشد اگر متولی نباشد که این برنامه را اجرا کند، هیچ منفعتی در آن وجود ندارد و یا وقتی چند متولی هستند که هیچ کدام اختیارات مناسبی ندارند این برنامه، هیچ وقت اجرا نمی‌شود.
عضو هیات علمی دانشگاه امیرکبیر با تاکید بر لزوم مدیریت یکپارچه در حوزه فضا، می‌افزاید: اینگونه اثبات می‌شود که دولت مانند قبل، علاقه‌مند به حوزه فضایی نیست و پروژه‌هایی که پیش از این در این حوزه تعریف و اجرا می‌شد مانند قبل اجرا نمی‌شود. از سوی دیگر، تمرکزی که پیش از این در حوزه فضایی وجود داشت دیگر دیده نمی‌شود و هم اکنون سازمان‌های متعدد هرکدام مدعی یک بخش از فناوری فضایی هستند اما هیچ کدام هیچ اختیاری نداشته و بودجه‌ای در دست ندارند.
دکتر جعفرقلی با بیان اینکه دولت باید یکبار برای همیشه موضوع فضایی را حل و فصل کرده و این را به متخصصان اعلام کند خاطرنشان کرد: هم اکنون برنامه‌های دولت در این حوزه شفاف نیست. به دلیل این عدم شفافیت نیز، نه پروژه‌ای در این بخش تعریف می‌شود و نه پژوهش جدیدی؛ اقداماتی هم که در جریان است بیشتر در حد دانشجویی و در وسع هیات‌های علمی دانشگاه‌ها است که کمرنگ بوده و در راستای یکدیگر و هم‌جهت با هم و برای اجرای یک پروژه خاص نیست.
عضو هیات علمی پژوهشکده علوم و فناوری فضا با اشاره به اقداماتی که کشورهای دیگر برآن تاکید دارند می‌گوید: اولین نکته‌ای که دنیا روی آن کار می‌کند و ما کمتر به آن پرداخته‌ایم این است که همیشه پژوهش مبتنی بر یک نیاز جدی مشتری محور، اتفاق می‌افتد. برای مثال زمانیکه می‌خواهند یک مریض را درمان کنند، یک پژوهش تعریف می‌کنند و نهایتا به نتیجه درمانی می‌رسند. بنابراین هزینه‌هایی که براساس آن پژوهش شکل گرفته و انجام شده، نهایتا با استفاده از نتیجه جبران می‌شود. منتها ما در بحث فضایی نه نیازمندی جدی و نه استفاده مناسب از ماهواره مخابراتی داریم. به تعبیر دیگر مشتری جدی در حوزه مخابرات، زمین‌شناسی، محیط زیست و معدن و غیره، نداریم. از سوی دیگر امکانات جدی برای پرداختن به مقوله فناوری فضایی نیز شکل نگرفته است. به همین دلیل است که گفته می‌شود فضا نیازمند متولی یکپارچه است.

تجهیزات فضایی پاسخگوی مدار ژئو نیست
این کارشناس علوم و فناوری فضایی در مورد روند پژوهش در کشور در مقایسه با سایر کشورها، می‌گوید: در دنیا معمولا پژوهش‌ها از یک سطحی که می‌گذرند، برای دریافت خروجی، ایجاد مرکز، خریداری تجهیزات و هزینه‌کرد آن‌ها، برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد تا در نهایت تکنولوژی به سطح مورد نظر برسد و خروجی مشخصی پیدا کند. اما در کشور ما آن زمان که تمرکز در حوزه فضایی بود هم، تجهیزات کاملی وجود نداشت. هم اکنون نیز با تمرکز زدایی ایجاد شده، عملا یک مرکز ملی‌ که بتواند تجهیزاتی قوی دراین بخش فراهم کند تا همه بتوانند از آن امکانات استفاده کنند و طی یک برنامه منظم پژوهشی، بخشی از کار را انجام دهند، وجود ندارد. نکته این است که تجهیزاتی که فعلا در کشور در بخش فضا وجود دارد جوابگوی تکنولوژی که بخواهیم به مدارات بالاتر از لئو، فکر کنیم اصلا نیست.
البته دکتر جعفرقلی با وجود این اتتقادات ، اقدامات صورت گرفته در زمینه روابط بین‌الملل و همکاری‌های منطقه‌ای را مثبت ارزیابی کرده و می‌افزاید: اخیرا اتفاقات خوبی با اپسکو اتفاق افتاده و همچنان نیز در حال طی مراحل است. شرایط تحریم، به شدت در زمینه همکاری‌های فضایی، پژوهش و کمک به پرتاب ماهواره تاثیرگذار بود و شرایط محدود کننده‌ای را ایجاد کرد. حال با رفع تحریم ها، به نظر می‌رسد باید به صورت جدی با یک همکاری منظم از طرف یک متولی مشخص، فعالیت‌های بین‌المللی دنبال شود. اگرچه دانشگاه‌ها می‌توانند از ظرفیت‌هایی که دارند برای روابط بین‌الملل، اقدام کنند اما این روابط، محدود بوده و نمی‌تواند متمرکز ، دولتی و ساختار یافته باشد. بر این اساس این اقدامات باید در یک مرکز مشخص ، متمرکز شوند. علاوه براین باید در بحث‌های بین‌المللی در دنیا، با انجام مذاکرات، سهم ایران مشخص شود. به این معنی که با انجام مذاکرات می‌توان باب همکاری را با سایر کشورها در حوزه فناوری فضایی گشود. نه اینکه بخواهیم یک ماهواره را سفارش بدهیم برایمان ساخته و پرتاب کنند، بلکه باید مذاکره و سهم خواهی کنیم تا سهم ایران در این فناوری، زنده باقی بماند.

تشکیل کمیسیون تخصصی برای حفط نقاط مداری و فرکانس فضایی ایران
عضو هیات علمی پژوهشکده علوم و فناوری فضا دانشگاه صنعتی امیر کبیر به وضعیت نقاط مداری ایران اشاره می‌کند و می‌گوید: ما در فرکانس فضایی و نقاط مداری مشکل داریم. براین اساس نیاز به کمیته‌ مشخصی برای برنامه‌ریزی در زمینه مداری و هم تخصیص فرکانس فضایی است که در کمیسیون های منطقه‌‌ای و بین‌المللی که اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) برگزار می‌کند با برنامه مدون، شرکت و بتواند برای حفظ نقاط مداری ایران و تخصیص فرکانس، اقدام کند. اما در حال حاضر گروهی که به صورت متمرکز در این زمینه فعالیت کند در کشور وجود ندارد.
وی ارزیابی اقدامات انجام شده در حوزه فناوری فضایی را مختص به کاغذ و بروشور و نیز نمایشگاه‌هایی که همه ساله برگزار می‌شود و یک پروژه افتتاح شده را چندین بار به نمایش می گذارد نمی‌داند و می‌افزاید: در زمینه پروژه‌های دانشگاهی نیز هیچ پروژه‌ای در دانشگاه‌ها تعریف نشده است و هرآنچه که هم‌اکنون در دانشگاه‌ها در عرصه فضایی دنبال می شود همان بودجه‌های قدیمی است.
دکتر جعفرقلی در مورد دلایل اجرای پروژه‌های دانشگاهی در حوزه طراحی و ساخت ماهواره می‌گوید: قدم ابتدایی این بود که ما ماهواره‌های نزدیک به همدیگر که مشخصات قابل رسیدن و امکان ساخت داشته باشد را، تعریف کنیم. این اقدام برای اینکه تعداد زیادی متخصص پرورش یابد، بسیار مفید و موثر بود چرا که این تخصص در کشور اصلا موجود نبود. اما اینکه بخواهیم همیشه در کلاس اول دبستان باقی بمانیم دور از ذهن است. هدف این بود که این پروژه‌ها را به سمت تجاری‌سازی سوق دهیم تا به سازمان‌های مختلفی که به این زیرساخت‌ها نیاز دارند خدمات بدهیم. اما از آنجایی که سیاست دولت شفاف نیست، این پروژه‌ها نیز بلاتکلیف باقی ماند.

درباره نویسنده

عباس خاراباف

دیدگاه شما چیست