فضا و نجوم

گفتگو با دکتر محسن بهرامی، رئیس سازمان فضایی ایران (بخش دوم)

دکتر محسن بهرامی رئیس سازمان فضایی ایران
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

در بخش اول گفتگوی اختصاصی علمنا با دکتر محسن بهرامی، رئیس سازمان فضایی ایران، به بحث درباره ساختار فضایی ایران پرداختیم و نظراتش را جویا شدیم. در بخش دوم این گفتگو به فعالیت‌های خود سازمان فضایی، وضعیت پژوهشگاه فضایی و برنامه اعزام انسان به فضا پرداختیم. سازمان فضایی ایران کمتر از یک سال است دوباره به وزارت ارتباطات برگشته و دکتر بهرامی هدایت و رهبری آن را بر عهده دارد. در نخستین موضوع از بخش دوم گفتگو پیرامون رسالت و جایگاه سازمان فضایی صحبت کردیم.

رسالت سازمان فضایی ایران
در بخش قبلی گفتگو، دکتر بهرامی روی موضوع قانون و نظام تدبیر تاکید زیادی است. او معتقد است وقتی چیزی به عنوان قانون مطرح می‌شود، از قبل روی جوانب مختلف آن کار کارشناسی انجام شده و خیلی جاها قانون می‌تواند فصل‌الخطاب باشد. من هم با تاکید روی همین مساله از او پرسیدم که در ساختار جدید، قانون برای سازمان فضایی در راستای تحقق سند توسعه هوافضا چه وظایف و رسالت‌هایی تعریف کرده است؟ او گفت: «سازمان فضایی بخش غیردفاعی و بازوی اجرایی شورای عالی فضایی کشور برای به انجام ‌رساندن برنامه‌هاست؛ آنهم در همه حوزه‌ها. به طور کلی هر چیزی که به برنامه‌های فضایی مربوط باشد.» البته روی این موضوع تاکید می‌کند که سازمان فضایی در حد و اندازه خودش و رویکرد کلی که در کشور وجود دارد، فعالیت می‌کند.

وضعیت پژوهشگاه فضایی ایران
پژوهشگاه فضایی ایران یکی از مجموعه‌هایی است که در دوره قبل به واسطه ادغام پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم، پژوهشکده جهاد کشاورزی و مرکز تحقیقات فضایی سازمان، تشکیل شد. این پژوهشگاه در ساختار فضایی جدید همچنان باقی ماند، منتها با این تفاوت که پژوهشگاه هوافضا از آن جدا شد و دوباره به وزارت علوم بازگشت. کارشناسان همواره به نحوه تشکیل پژوهشگاه فضایی ایران و ترکیب نیروهای آن انتقاد داشتند. به خصوص وقتی پژوهشگاه با سابقه‌ و موفقی همچون پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم با یک پژوهشکده غیرتخصصی در حوزه فضا (پژوهشکده جهاد کشاورزی) با تعداد زیادی نیرو با هم ادغام شدند. این موضوع مهم دستمایه پرسش و بحث بعدی ما با دکتر بهرامی بود. او درباره وضعیت پژوهشگاه فضایی و اوضاع و احوال آن توضیحاتی ارائه کرد و البته در ابتدا به وضعیت پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم اشاره کرد که در حال حاضر در شرایط خیلی خوبی به سر نمی‌برد. او در این باره گفت: «همان‌طور که خود شما گفتید، جایی مانند پژوهشگاه هوافضا دوباره به وزارت علوم برگشت. متاسفانه در این جابجایی‌ها به مشکلات عدیده‌ای دچار شدند؛ به خصوص بحث‌های بودجه‌ای که امیدوارم هر چه زودتر به شرایط مطلوب بازگردند و خوب طبیعتا هر کمکی از دست ما در سازمان برآید، انجام خواهیم داد.»
وی در ادامه درباره وضعیت روابط بین سازمان و پژوهشگاه فضایی به این مساله اشاره کرد که بعد از بازگشت سازمان به وزارت ارتباطات، مصوبه شورای عالی اداری، درباره رابطه این پژوهشگاه با سازمان خیلی شفاف توضیح نداده است. به عبارت بهتر از این مصوبه برداشت‌های مختلفی می‌توان داشت. من در بحث خود با دکتر بهرامی به اظهارنظر دکتر واعظی، وزیر ارتباطات اشاره کردم که در مراسم تودیع و معارفه سرپرست جدید پژوهشگاه فضایی به این موضوع تاکید داشت که روابط بین سازمان و پژوهشگاه باید به حالت اول برگردد. منظور از «حالت اول» چیست؟ بهرامی در این خصوص توضیح داد: «در مصوبه نوشته شده که سازمان فضایی و پژوهشگاه باید به وزارت ارتباطات برگردند. این نکته را باید مدنظر داشت که پژوهشگاه فضایی به عنوان یک موجودیت وابسته به سازمان فضایی شکل گرفت؛ حالا در اینکه پژوهشگاه به سازمان وابسته هست یا نه، دو تفسیر از مصوبه دیوان عالی اداری وجود دارد. برخی می‌گویند که چون در این مصوبه حرفی از عدم وابستگی پژوهشگاه به سازمان به میان نیامده، پس پژوهشگاه به سازمان وابسته است. برخی هم می‌گویند که چون از این دو در دو بند جداگانه نام برده شده است، پس پژوهشگاه و سازمان از هم جدا هستند. منظور وزیر از بازگشت به «حالت اول» این است که وابستگی پژوهشگاه به سازمان حفظ شود، همچنان که در اساسنامه پژوهشگاه هنوز این بند وجود دارد. اما خوب چنین چیزی برای سازمان فضایی از نظر اجرایی و تصمیم‌گیری بدون هزینه نخواهد بود.»

دکتر محسن بهرامی رئیس سازمان فضایی ایران

البته دکتر بهرامی از منظر دیگری هم قضیه وابستگی پژوهشگاه فضایی و سازمان فضایی را توضیح داد؛ او به زمانی اشاره می‌کند که این پژوهشگاه در حقیقت بسط‌داده‌شده‌ مرکز تحقیقات فضایی خود سازمان بود که به آن وابستگی داشت. از این رو بهرامی می‌گوید: «بالاخره ما یک پژوهشگاه فضایی و یک سازمان فضایی بیشتر نداریم و باید این دو با هم کار کنند.» و او در ادامه تصریح می‌کند که پژوهشگاه‌ها به طور کلی ماهیت مستقلی دارند و البته این هیچ تنافری برای بحث وابستگی سازمانی ایجاد نمی‌کند. زیرا آنها اساسنامه و آیین‌نامه‌های مالی و اجرای مختص خودشان را دارند و همکاری و وابستگی پژوهشگاه فضایی به سازمان علاوه بر آنکه در اساسنامه آن ذکر شده، در قالب تفاهم‌نامه‌ها و قراردادهای جداگانه‌ای نیز تعریف می‌شود. اما این وابستگی به همان دلیلی که گفته شد، به معنای زیرمجموعه‌بودن نیست و نمی‌توان از این ادبیات استفاده کرد. به عبارت بهتر پژوهشگاه از سازمان دستور نمی‌گیرد.

در برنامه اعزام انسان به فضا زیاده‌روی کردیم!
برنامه اعزام انسان به فضا جنجالی‌ترین برنامه فضایی کشور در سال‌های اخیر بوده است. برنامه‌ای که در اسناد بالادستی روی آن تاکید شده است. سازمان فضایی ایران در دوره قبل به عنوان کارفرمای این برنامه در بین کارشناسان، مردم و رسانه‌ها مطرح بود. سرنوشت و آینده برنامه اعزام انسان به فضا موضوع دیگر بحث من با دکتر بهرامی بوده است. در آغاز این بحث ما، او نکته‌ای را بازگو می‌کند. بهرامی به اواسط دهه ۱۳۶۰ شمسی، زمانی که وی به همراه جمعی از کارشناسان در حال تدوین دوره کارشناسی هوافضا بودند، اشاره می‌کند: «در آن زمان ما می‌دانستیم که روزی (در ایران) پرتابگر، هواپیما، بالگرد و خیلی چیزهای دیگر را خواهیم ساخت. اما می‌دانستیم همه اینها نیازمند توسعه فناوری‌های مختلف است که به مرور زمان ایجاد می‌شود.» او شرح این خاطره را به بحث اعزام انسان به فضا تعمیم می‌دهد و اعتقاد دارد که روزی به این فناوری می‌رسیم، اما تا آن زمان فاصله زیادی داریم. او به تجربه کشورهایی مانند چین اشاره می‌کند که نزدیک به ۴۰ سال برای رسیدن به این فناوری تلاش کردند یا سازمان فضایی اروپا که با وجود آنکه فاصله فناوری‌اش تا اعزام انسان به فضا خیلی زیاد نیست، اما به دلیل هزینه‌بربودن چنین برنامه‌ای، برنامه فضایی سرنشین‌دار به اولویت درجه یک آنها تبدیل نشده است.
در همین زمینه بهرامی می‌گوید: «ما برای اعزام انسان به فضا باید حجم زیادی از فناوری‌ها را توسعه دهیم. فناوری‌هایی که برخی از آنها در زمین توسعه پیدا می‌کنند، برخی را باید در بالن‌ها و هواپیماها آزمایش ‌کنیم، برخی از محموله‌ها را باید در پرتاب‌های زیرمداری آزمایش کرد، تعدادی ماهواره در مدار قرار داد و غیره. ما بعد از پشت سر گذاشتن این مراحل به سطحی از فناوری می‌رسیم. یعنی توان یکپارچه‌سازی سامانه‌ها را داریم، پرتابگر مناسب داریم و مواردی از این دست؛ آن موقع هست که می‌توانیم برای اعزام انسان به فضا تصمیم‌گیری کنیم.»
وقتی از بهرامی می‌پرسم که تکلیف آنچه که در سند توسعه هوافضا برای اعزام انسان به فضا آمده است، چه می‌شود؟ او خاطرنشان می‌کند که آنچه که در سند هوافضا مطرح شده است، در حقیقت خط مشی ما را نشان می‌دهد. ما در این راستا حرکت می‌کنیم، اما رسیدن به نقطه‌ای مانند توانایی اعزام انسان به عوامل زیادی مانند پول و توان فنی بستگی دارد. وقتی درباره زمان رسیدن به این نقطه (که در سند هوافضا قبل از سال ۱۴۰۰ عنوان شده) سوال می‌کنم، او زمان ریاست‌اش در پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم را به خاطر می‌آورد که در آن موقع نخستین محموله کاوشگرهای فضایی ایران به فضا پرتاب شد و پیچیدگی‌های فنی چنین کاری را توضیح می‌دهد و می‌گوید: «کسی که نخستین محموله کاوشگر خود را با وزنی در حدود ۱۰۰ الی ۱۵۰ کیلوگرم، آن هم به ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری پرتاب می‌کند، خیلی زود است که به ناگاه درباره اعزام انسان به فضا صحبت کند. چرا که به یک باره هدف ما چند برابر سنگین‌تر و بسیار سخت‌تر می‌شود. بالاخره فضانوردی که به فضا می‌فرستیم را باید سالم به زمین برگردانیم و این بحث‌های فنی زیادی دارد. احتمالا می‌دانید که ما خیلی از فناوری‌ها را نمی‌توانیم وارد کنیم و باید در بستر زمان توسعه دهیم. به همین خاطر ما کمی درباره این موضوع زیاده‌روی کردیم.»
پرسشی که در اینجا مطرح شد این بود که پس با این وجود آیا لازم است که ما در سند توسعه هوافضا بازنگری‌هایی انجام دهیم و دکتر بهرامی نیازی به بازنگری نمی‌بینند و اعتقاد دارد داشتن یک برنامه توسعه فناوری هدفمند و اصولی نیاز واقعی ما در حوزه فناوری فضایی است و آنچه در اسناد ذکر شده، هدف و چشم‌انداز ما را تعریف می‌کند و ممکن است در این مسیر اتفاقات زیادی بیفتد و پیمایش اصولی این راه در راستای این چشم‌انداز را بسیار مهم‌تر می‌داند و خاطرنشان می‌کند: «ما روزی فکر می‌کردیم که می‌توانیم انسان به فضا اعزام کنیم؛ البته روزی این کار را انجام می‌دهیم و در همین راستا هم پیش می‌رویم، اما در بازنگری سند توسعه هوافضا ممکن است به طور مثال ۱۴۰۴ را به ۱۴۱۴ یا هر زمان دیگری تغییر دهیم؛ این مشکلی را حل نمی‌کند. زیرا این مساله در اصولی که ما باید در مسیر توسعه پیشرفت رعایت کنیم، تغییری ایجاد نخواهد کرد.»

انتهای بخش دوم/

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست