فضا و نجوم مصاحبه ها

گفتگو با دکتر محسن بهرامی، رییس سازمان فضایی ایران (بخش اول)

دکتر محسن بهرامی رئیس سازمان فضایی ایران
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

در واپسین روزهای سال ۱۳۹۳، ساختار فضایی کشور برای چندمین بار در ۱۰ سال گذشته، تغییرات بنیادینی به خود دید. یکی از این تغییرات بازگشت مجدد سازمان فضایی ایران به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بود. به دنبال این تغییرات، تعداد زیادی از مدیران ارشد این سازمان از جمله رییس آن تغییر کرد. از اوایل سال ۹۴، دکتر محسن بهرامی با حکم وزیر ارتباطات به ریاست سازمان فضایی ایران منصوب شد. او عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر است و تاسیس و مدیریت پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم، یکی از فعالیت‌های شاخص در کارنامه حرفه‌ای اوست.
در اواخر دی‌ماه امسال فرصتی دست داد تا با دکتر بهرامی در دفتر او دیداری داشته باشیم و بر سر موضوعات مختلف فضایی کشور به بحث و گفتگو بپردازیم. ماحصل گفتگوی اختصاصی علمنا با رییس سازمان فضایی، گزارشی مفصل است که در سه بخش تدوین شده است. در نخستین بخش، موضوع بحث ما درباره ساختار فضایی ایران بود.

چه بر سر ساختار فضایی ایران آمده است؟
دکتر محسن بهرامی در بخش اول گفتگوی اختصاصی خود با علمنا، آنچه طی بیش از یک دهه گذشته در حوزه فناوری فضایی ایران اتفاق افتاد را، مرور کرد. او به سال ۱۳۸۲ و به زمانی اشاره می‌کند که نظام تدبیر فضایی کشور شکل گرفت که براساس آن یک برنامه ۱۰ ساله برای فناوری فضایی تدوین شد. البته تاکید می‌کند که این به آن معنا نیست که ما قبل از آن چیزی نداشتیم. اما نیاز بود که ما یک تمرکز سیاست‌گذاری و هماهنگی به همراه حضور و وجهه بین‌المللی در حوزه فضا داشته باشیم. در آن زمان همه دست‌اندرکاران فضایی کشور با این تصمیمات موافق بودند. به دنبال آن سازمان فضایی ایران در ذیل وزارت ارتباطات تاسیس شد و تشکیل شورای عالی فضایی ماحصل تصمیمات آن دوره بود. این شورا یک نهاد سیاست‌گذار به شمار می‌رفت و سازمان فضایی هم به عنوان دبیرخانه و بازوی اجرایی شورای عالی فضایی فعالیت می‌کرد.
البته برخی از کارشناسان معتقد بودند و البته هستند که حضور سازمان فضایی زیر نظر وزارت ارتباطات از نظر ساختاری، توجیه‌پذیر نیست. اما دکتر بهرامی معتقد است که حضور مجموعه اجرایی زیر نظر وزارتخانه، نقش پررنگ‌تری در حوزه فعالیت‌های خود دارد. بالاخره وزیر در هیئت دولت حق رای دارد و از طرفی دیگر سازمان فضایی ایران هم به عنوان یک «سازمان» تعریف شده بود، نه یک معاونت؛ به همین خاطر اساسنامه و خط مشی خود را داشت.
رییس سازمان فضایی ایران در ادامه با توجه به نظام تدبیری که وجود داشت، به نقش سایر نهادهای درگیر در فعالیت‌های فضایی ایران از جمله دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و غیره در آن زمان اشاره کرد. او همچنین به نقش سازمان صنایع دفاع پرداخت که به واسطه ساختارمندی و تلاش‌هایی که در آنجا صورت گرفته بود، دستاوردهای فضایی خوبی به دست آورند.
ظاهرا همه چیز خوب پیش می‌رفت و به اعتقاد بهرامی، اغلب منتقدان بر کارآمدی این ساختار تاکید می‌کردند. اما در دولت قبل شاهد طوفانی در ساختار فضایی کشور بودیم. سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات به زیرنظر نهاد ریاست جمهوری رفت. پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم با پژوهشکده ماهواره سازمان فضایی و پژوهشکده جهاد کشاورزی ادغام شد و «پژوهشگاه فضایی ایران» را شکل دادند و به عنوان زیرمجموعه سازمان فضایی ایران فعالیت‌های خود را پی گرفتند.
هر چند در این دوره چندین دستاورد مهم فضایی به دست آمد، اما دکتر بهرامی می‌گوید: «این تغییرات به صورت قانونی انجام نشد؛ یعنی مجلس آن را مصوب نکرد و به سرعت اتفاق افتاد و مجالی برای کار کارشناسی در آن باقی نماند. به همین دلیل در دولت جدید تصمیم بر این شد تا با بازگشت سازمان فضایی ایران به وزارت ارتباطات و برخی تصمیمات دیگر، ساختار فضایی کشور وجهه قانونی‌تری پیدا کند.»
او بار دیگر به نگاه عمیق‌تر به نظام تدبیر اولیه تاکید می‌کند و می‌گوید: «وقتی ما به نظام تدبیر دقت نمی‌کنیم، بدون شک باید هزینه تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی پرداخت کنیم. ما بالاخره به هدف می‌رسیم. مشابه زمانی که قصد سفر به قم را داریم. هم می‌توان از جاده قدیم رفت و هم جاده جدید؛ بالاخره به مقصد خواهیم رسید. اما جاده قدیم هزینه‌های بیشتری بر ما تحمیل می‌کند.»

دکتر محسن بهرامی رئیس سازمان فضایی ایران

از او می‌پرسم که فارغ از بحث قانونی‌بودن و یا غیرقانونی بودن، آیا ساختار قبلی را بهینه‌تر می‌دانید یا فعلی؟ دکتر بهرامی پای «قانون» را به وسط می‌کشد: «وقتی چیزی به عنوان قانون وضع می‌شود، بدون شک قبل از آن مطالعات کارشناسی لازم انجام شده است. یعنی قانون برای ما یک نظام تدبیر و یک نظام اجرایی تعریف می‌کند. اما وقتی می‌گوییم طبق قانون عمل کنید، به این معنی نیست که چشم‌بسته چییز را قبول کنیم. بلکه قبلا روی آن کار شده و آزمایش شده است. وقتی طبق قانون عمل می‌کنیم، همه توافق دارند. اصطکاک‌ها کم‌تر می‌شود. آن چیزی که در خارج از قانون اجرا می‌شود، روی آن به خوبی فکر نشده است.»
با توضیحات رییس سازمان فضایی این طور استنباط کردم که آیا ساختار فضایی کشور در دولت قبل چه از لحاظ قانونی و چه از لحاظ اجرایی را رد می‌کنید؟ و او تصریح کرد: «این به آن معنا نیست که در دولت قبل نمی‌خواستند این تغییر ساختاری را قانونی کنند، بلکه کارشناسان تلاش می‌کردند. اما فرصت این کار فراهم نشد.» و در پاسخ به اینکه چرا فرصت نشد؟! بهرامی ادامه داد: «آنها دیر شروع کرده بودند. چون بردن طرح به مجلس زمان‌بر بود. این کار یک هفته یا یک ماه نبود. چون فرآیند ارزیابی و سپس تصویب آن در مجلس کار می‌برد.» و وقتی از او می‌پرسم که چرا برای تغییر این ساختار عجله می‌کردند؟ و آن را از مسیر قانونی خود جلو نمی‌بردند؟ پاسخ: «نمی‌دانم! (با تعجب) اما همان موقع هم عده‌ای این با این تصمیم موافق بودند و عده‌ای آن را کار جالبی نمی‌دانستند. ولی چون من همه چیز را از منظر نظام تدبیر نگاه می‌کنم، این تغییر ساختار به درستی انجام نپذیرفت.»
در نهایت از دکتر بهرامی خواستم نظرش را درباره بازگشت سازمان فضایی به وزارت ارتباطات بگوید. آیا این اتفاق به خوبی و قانونی انجام پذیرفت؟ و او در این باره اظهارنظر کرد: «نمی‌توانم با قاطعیت بگویم که به خوبی انجام شده است. اما جانمایی سازمان فضایی، شورای عالی فضایی و دبیرخانه آن در جایگاه‌های قانونی‌شان اتفاق خوبی بود.» اما او اعتقاد داشت این مسائل همچنان جای کار دارد و باید به برخی از عوامل دیگر به دور از جنجال‌های رسانه‌ای پرداخت.

تعاملات بین نهادهای فضایی کشور
به هر جهت چه بخواهیم و چه نخواهیم، ساختار فعلی فضایی ایران دوباره تغییر کرد و تقریبا به حالت اولیه بازگشت؛ با این تفاوت که در این برهه شکل‌گیری مجموعه جدیدی ذیل معاونت فناوری ریاست جمهوری با نام «مرکز ملی فضایی ایران» را شاهد بودیم. البته پژوهشگاه فضایی ایران نیز از یادگارهای ساختار قبلی است که در ساختار فعلی هم ادامه حیات می‌دهد. با این تفاوت که پژوهشکده سامانه‌های فضانوردی دوباره با عنوان پژوهشگاه هوافضا از آن جدا شد و به وزارت علوم برگشت. ادامه بحث ما درباره ساختار فضایی کشور با دکتر محسن بهرامی به تشکیل مرکز ملی فضایی ایران و به طور کلی ارتباطات و تعاملات بین نهادهای فضایی اختصاص داشت.
موضوع مهمی که اینجا مطرح می‌شود این است که مرکز ملی فضایی ایران با هدف ایجاد یک نهاد سیاستگذار و تصمیم‌ساز در ساختار فضایی فعلی کشور تاسیس شد. هر چند برخی از مدیران فضایی ایران از جمله دکتر فتح‌الله امی (رییس پژوهشگاه هوافضا) پیش از این در گفتگو با علمنا این مرکز را بازوی بازوی مطالعاتی و امکان‌سنجی شورای عالی فضایی معرفی کرد. در حالی که دکتر بهرامی در همین گفتگو نظر متفاوتی داشت. به همین دلیل از او درباره مرکز ملی فضایی و برخی کشمکش‌های موجود بین نهادهای فضایی ایران پرسیدم.
بهرامی معتقد است که مسئولیت‌هایی همچون سیاست‌گذاری در حیطه وظایف و اختیارات شورای عالی فضایی و دبیرخانه آن است و در همین رابطه گفت: «در آن زمان به آقای ستاری حکمی داده بودند که براساس آن وظایفی را برای مرکز ملی فضایی تعریف کردند. و طبق قانون که دبیرخانه شورای عالی فضایی باید در سازمان فضایی بود را به این مرکز انتقال دادند». و هنگامی که از او صراحتا می‌پرسم که پس نقش مرکز ملی فضایی چیست؟ او در پاسخ می‌گوید: «نمی‌دانم! این از مواردی است که باید حل شود. زیرا جایگاه آنجا از لحاظ قانونی و اجرایی خیلی شفاف نیست.» و البته وقتی از او توضیح بیشتری خواستم، به ادامه بحث تمایل چندانی نداشت و تاکید کرد که این تصمیم رییس جمهور بود و حق خود اوست که این شفاف‌سازی را انجام دهد.
اما بالطبع همه موافق این موضوع هستند که چرخ صنعت فناوری فضایی کشور در گروی عملکرد صحیح نهادهای فضایی ایران و تعاملات سازنده و بهینه بین آنهاست. اما حداقل در چند ماه گذشته کمتر شاهد تعاملات سازنده بین آنها بودیم. اختلاف نظرها بین این نهادها حتی تا نحوه برگزاری مراسم ترویجی مانند هفته جهانی فضا یا برگزاری مراسم روز فناوری فضایی نیست، دیده می‌شود. دکتر بهرامی رییس سازمان فضایی ایران تداخل کار دستگاه‌های فضایی کشور با یکدیگر را رد نمی‌کند. اما ظاهرا رسیدن به وضعیت مطلوب اندکی زمان‌بر خواهد بود.

پایان قسمت نخست./

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست