فضا و نجوم مصاحبه ها

ظرفیت‌های ایران در سنجش از دور در گفتگو با دکتر مجید مخدوم

دکتر مجید مخدوم
نوشته شده توسط محمدرضا رضایی

داده‌های ماهواره‌‌ای در حوزه‌های مختلفی مانند اقیلم‌شناسی، جنگل‌بانی، کشاورزی و غیره کاربردهای وسیعی دارند. بخش مهمی از ماهواره‌هایی که به جمع‌آوری داده‌های موردنیاز در این حوزه‌ها می‌پردازند، به ماهواره‌های «سنجش از دور» معروف هستند. به طور کلی سنجش از دور یا به عبارت دیگر «دورکاوی»، یک ابزار هوشمند است که ما می‌توانیم به کمک تصاویر ماهواره‌ای و در برخی از موارد با استفاده از عکس‌های هوایی به نقشه‌سازی بپردازیم. ایران هم سرزمینی وسیع با تنوع اقلیمی بالاست و بدون شک بهره‌گیری از داده‌های ماهواره‌های سنجش از دور، نقش مهمی در مدیریت بهینه کشور و منابع موجود در آن دارد.
به همین دلیل به سراغ دکتر مجید مخدوم، استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران رفتیم. او دانش‌آموخته رشته ارزیابی محیط زیست از استرالیاست و سال‌ها در این حوزه از نزدیک با داده‌های سنجش از دور سروکار داشته است. در گفتگوی تلفنی با دکتر مخدوم مروری بر تاریخچه سنجش از دور در ایران داشته‌ایم و توان فعلی کشور و ظرفیت‌های موجود برای حضور بخش خصوصی در این زمینه را بررسی کردیم.

علمنا: ایران از جمله کشورهایی هست که تقریبا از همان آغاز عصر فضا، فعالیت‌هایی را در زمینه سنجش از دور آغاز کرده است. علاقمندیم تاریخچه‌ای از این فعالیت‌ها و روندی که در این سال‌ها طی شده، برایمان بازگو کنید.
معمولا کشورهایی که ابزارهای اصلی سنجش از دور مثل ماهواره‌ها را دارند، در نقاط مختلف جهان، به ساختن ایستگاه‌های زمینی اقدام می‌کنند. ایران و آمریکا در سال ۱۳۵۰، ساخت یک ایستگاه زمینی در ماهدشت کرج که مجهز به گیرنده ‌ماهواره‌های لندست بود را آغاز کردند. در این ایستگاه اطلاعات مربوط به ماهواره‌های لندست را دریافت و پس از تجزیه و تحل به نقشه تبدیل می‌شد. ایستگاه ماهدشت، تا زمان اشغال سفارت آمریکا فعال بود. اما بعد از آن ارتباط ما با ماهواره‌های لندست قطع شدند. به شکلی که وقتی این ماهواره‌ها از فراز ایران عبور می‌‌کردند، قفل می‌شدند و قادر به ارسال اطلاعات نبودند.
همین مساله باعث شد تا چندین سال پس از جنگ تحمیلی مجبور شویم این اطلاعات از هندوستان بخریم. بعد از آن هم با پرتاب ماهواره‌های سنجش از دور «اسپات» فرانسه، داده‌های آنها را نیز با قیمت‌های بالا خریداری می‌کردیم و البته این روند تا به امروز نیز ادامه دارد. زیرا ماهواره‌های آنها نیز هنگام عبور از ایران، قفل می‌شوند و ما قادر به دریافت اطلاعات آنها نیستیم.

علمنا: با این حساب عملا ما به طور مستقیم قادر به دریافت اطلاعات ماهواره‌ای در مرکز فضایی ماهدشت (که هم‌اکنون به البرز تغییر نام داده است) نیستیم؟ لطفا کمی درباره توان فعلی کشور در این زمینه توضیحاتی ارائه کنید.
هم‌اکنون در مرکز فضایی البرز قادر به دریافت اطلاعات از ماهواره‌های لندست نیستیم. البته سازمان فضایی ایران سال‌هاست تفاهم‌نامه‌‌ای برای دریافت داده‌های ماهواره‌های هواشناسی NOAA دارد. اما خوب رزولوشن تصاویر ارسالی ماهواره‌های نوآ به دقت و اندازه لندست نیستند. ما هم‌اکنون به واسطه تحریم‌های بین‌المللی، داده‌های سنجش از دور را از کشورهایی مانند هندوستان و حتی خود فرانسه می‌خریم.

مرکز فضایی البرز

مرکز فضایی البرز

علمنا: پس داده‌های ماهواره‌های نوآ به طور کامل قادر به رفع نیازهای ما نیستند.
بله؛ این داده‌ها صرفا بخشی از نیازهای ما را پوشش می‌دهند. به طور مثال آخرین لندست توان تفکیکی برابر با ۱۶ متر و تصاویر سیاه و سفید اسپات ۱۰ متر است. این در حالی است که توان تفکیک ماهواره‌های نوآ بسیار کم‌تر از این مقدار است. البته به تازگی ارتباطاتی با ماهواره‌های روسی برقرار کردیم که توان تفکیک آنها یک متر است. اما به خاطر مسائل سیاسی، گاهی اوقات به ما داده نمی‌دهند! (خنده)

علمنا: آیا به نظر شما پس از برداشته‌شدن تحریم‌ها و اجرای برجام، این امکان وجود دارد که دوباره به داده‌های ماهواره‌ای خوب دسترسی پیدا کنیم؟
حتما؛ چون سازمان فضایی ایران به نوعی در تلاش برای ارتباط مجدد با آمریکا برای دریافت داده‌های ماهواره‌های لندست است. چون این ماهواره‌ها از بالای ایران عبور می‌کنند. ما حتی در بعضی از شب‌های صاف، عبور لندست‌ها را با چشم در آسمان مشاهده می‌کنیم. اگر این ارتباط برقرار بشود، ما به داده‌های دقیق‌تری دسترسی پیدا می‌کنیم و مهم‌تر از آن، سرعت نقشه‌سازی ما سریع‌تر می‌شود. من به واسطه یکی از دوستان در سازمان فضایی مطلع هستم که در این راستا تلاش‌هایی انجام می‌شود و امیدوارم هر چه زودتر این امر محقق شود و مرکز فضایی البرز بار دیگر راه‌اندازی و به بهره‌برداری برسد. البته این مرکز نیاز به بازسازی و به روزرسانی دارد؛ چون بخش زیادی از تجهیزات آن قدیمی هستند.

تصویری مفهومی از ماهواره لندست

تصویری مفهومی از ماهواره لندست

علمنا: یکی از موضوعات مهم، بحث استفاده از داده‌های سنجش از دور هست. در کشور سازمان‌ها و نهادهای مختلف چقدر در استفاده از این داده‌ها در راستای کاربردهایی که در ابتدای مصاحبه اشاره کردید، توجیه هستند و آنها را به کار می‌گیرند؟
به طور کلی هر جایی که به نوعی با زمین سر و کار دارند، از این داده‌ها استفاده می‌‌کنند. در ایران از سازمان مراتع و جنگل‌‌داری گرفته تا مجموعه‌هایی مانند هواشناسی و حتی سازمان مسکن و شهرسازی نیز به داده‌های سنجش از دور نیاز داشته و البته استفاده می‌کنند. از طرفی دیگر در سال‌های اخیر توانسته‌ایم تعداد قابل توجهی کارشناس در زمینه استفاده از داده‌های سنجش از دور تربیت کنیم که خود همین هم بسیار مهم است.

علمنا: پس می‌توان گفت که مهم‌ترین مشکل ما در حوزه سنجش از دور، دریافت داده‌ها و اطلاعات دقیق‌تر هستند و در زمینه فرهنگ استفاده از این داده‌ها، مساله خاصی در کشور وجود ندارد؟
خوشبختانه همه در استفاده از داده‌های سنجش از دور تاکید داشته و بهره می‌گیرند. از طرفی دیگر در زمینه سنجش از دور کتب مختلفی منتشر شده که نخستین کتاب را من و همکارانم در سال ۸۰ منتشر کردیم که هم‌اکنون به چاپ هفتم رسیده است. در مقاطع ارشد و دکتری رشته‌هایی مانند محیط زیست و مشابه آن،‌ سنجش از دور تدریس می‌شود و از حیث کاربری وضعیت مناسبی داریم. در حال حاضر مهم‌ترین مشکل ما همانی هست که شما به آن اشاره کردید و آن عدم دسترسی به داده‌های به روز و دقیق است.

کاهش سطح آب‌ دریاچه ارومیه بین سال‌های 1998 تا 2011 در تصاویر ماهواره‌های سنجش از دور لندست

کاهش سطح آب‌ دریاچه ارومیه بین سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۱۱ در تصاویر ماهواره‌های سنجش از دور لندست

علمنا: من در جریان جستجوهایم به چند شرکت خصوصی برخورد کردم که آنها در زمینه سنجش از دور فعال هستند. مهم‌ترین فعالیت این شرکت‌ها در حال حاضر چیست؟
این شرکت‌ها بیشتر به عنوان یک واسطه بین شرکت‌های خارجی و کاربران داخلی برای فروش داده‌های مربوط به سنجش از دور به دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و برخی از سازمان‌ها عمل می‌کنند.

علمنا: با توجه به صحبت‌هایی که کردید، به نظر می‌آید که استفاده از داده‌های سنجش از دور بازار خوبی در ایران دارد. به نظر شما آیا سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در این حوزه توجیه اقتصادی دارد؟
بازار و توجیه اقتصادی آن وجود دارد، اما سرمایه‌ نیست. چون پول هنگفتی می‌خواهد. به خصوص بحث دریافت مستقیم داده‌های ماهواره‌ای، ذخیره‌سازی و تجزیه و تحلیل و تفسیر آنها، سرمایه زیادی نیاز دارد. ولی اگر بخش خصوصی علاقمند به سرمایه‌گذاری در این حوزه باشد، بازار بسیار خوب و عالی دارد. من مثالی می‌زنم که این مسئله را بهتر نشان دهد. خواهرزاده من در دانشگاه کانزاس و در یک پروژه مشترک با ناسا حضور دارد که آنها به طور روزانه و ساعت به ساعت داده‌های مربوط به انتشار گازهای کربن‌دی‌اکسید را در سراسر جهان منتشر می‌کنند. وقتی گفته می‌شود که این سامانه به طور ساعتی انتشار گازهای کربن‌دی‌اکسید را نقشه‌سازی می‌کند، یعنی اطلاعات بسیاری در آن نهفته است. چرا که انتشار این گازها به پوشش گیاهی، وضعیت آب و هوا، خاک و خیلی عوامل دیگر بستگی دارد. یعنی در کنار تولید نقشه‌های کربن‌دی‌اکسید، می‌توان نقشه‌های دیگری نیز تهیه کرد. به هر جهت شرکت‌های خصوصی چه بخواهند در زمینه دریافت مستقیم داده‌های ماهواره‌ای و چه تهیه غیرمستقیم و فروش آنها وارد عمل بشوند، بازار خوبی در ایران در انتظار آنهاست.

علمنا: در پایان اگر نکته خاصی مدنظرتان هست، بفرمایید.
من بسیار خوشحال می‌شوم که اگر سازمان فضایی بتواند مرکز فضایی البرز را بار دیگر به کمک کشور سازنده آن بازسازی کند و همین‌طور بتوانیم ارتباط مستقیم با سایر ماهواره‌های سنجش از دور دنیا داشته باشیم. مانند ماهواره‌های اسپات. به طور مثال ما در حال حاضر با توجه به رفع تحریم‌ها می‌توانیم با سازمان فضایی اروپا ارتباط بگیریم و یا اگر با خود آمریکا امکان برقراری این ارتباط باشد که خیلی بهتر است.

+ تصویر اصلی این مطلب، مربوط به سایت جماران می باشد.

درباره نویسنده

محمدرضا رضایی

دیدگاه شما چیست