اخبار اخبار ایران و جهان مقالات

زمین‌لرزه در پامیر و هندوکش؛ نیرومند و گاهی کم‌خطر

زلزله تاجیکستان
نوشته شده توسط میراحمد حقی

دوشنبه هفته پیش، یک زمین‌لرزه بزرگ بخش‌های مرکزی تاجیکستان را به لرزه درآورد.
این زمین‌لرزه به بزرگی ۷٫۲ در مقیاس ریشتر، در ساعت ۱۲:۵۰ نیمروز، به‌وقت دوشنبه، در یک ناحیه دورافتاده، با بافت پراکنده و کم‌جمعیت در کوهستان پامیر ِتاجیکستان روی داد. مرکز سطحی زمین‌لرزه در فاصله ۱۰۹ کیلومتری شهر مرغاب، ۱۳۳ کیلومتری خاروغ بوده و ژرفای آن نیز ۲۶ کیلومتری زیر زمین بود. در پی این روی داد، مردم در هندوستان، افغانستان، پاکستان و حتی دهلی‌نو نیز، لرزه را احساس کردند. البته ماجرا در اینجا به پایان نرسید، و شمار زیادی پس‌لرزه نیز به جان منطقه افتاد به‌گونه‌ای که اگرچه زمین‌لرزه اصلی تلفات جانی به بار نیاورد ولی ترس حاصل از پس‌لرزه‌ها، زمینه‌ای فراهم کرد که برخی از مردم هنگام فرار به خود آسیب بزنند.
پیش‌تر نیز در روزهای آغازین آبان ماه سال جاری، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۷٫۵ ریشتر و ژرفای ۴۵ کیلومتری ِزیر زمین استان بدخشان ِافغانستان روی داد و بخش‌هایی از آسیای میانه را به لرزه درآورد. تکان‌های این زمین‌لرزه، در افغانستان، پاکستان، هند، تاجیکستان، قرقیزستان و حتی شهر کاشغر در استان سیینکیانگ چین نیز احساس شد.
تقریباً ده سال پیش در همین منطقه، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۷٫۶ ریشتر، در ژرفای ۱۵ کیلومتر زمین، در پاکستان رخ داد که مرگ ۸۷۳۵۱ نفر و زخمی شدن ۷۵۲۶۶ نفر شده و در پی آن، ۲٫۸ میلیون نفر نیز آواره و بیخانمان شدند. درحالی‌که لرزه‌ای با همین بزرگی در همین منطقه، ولی در ژرفای ۲۱۰ کیلومتری زمین، بدون تلفات بود.
این ناحیه کوهستانی، از نگاه لرزه‌ای بسیار فعال است چراکه فرورانش شبه‌قاره هندوستان به زیر صفحه اوراسیا، که زمینه اوج گرفتن کوهستان پامیر و هندوکش بوده است، همچنان ادامه دارد و مایه‌های زمین‌لرزه‌هایی را فراهم می‌آورد که از انرژی و ویران‌کنندگی بالایی برخوردارند.
کوهستان هندوکش در مرز بین ورقه زمین‌ساختی ِاوراسیا و هند-استرالیا جای گرفته است. این درست همان‌جایی است که نیرومندترین و بزرگ‌ترین برخورد قاره‌ای در حال روی دادن است. میانگین، هرساله چهار زمین‌لرزه با بزرگی پنج یا بیشتر در مقیاس ریشتر که ژرفای کانونی آن‌ها در چند ده کیلومتری زیر هندوکش جای دارد، رخ می‌دهد. دکتر برایان باپتی (Brian Baptie) از سازمان زمین‌شناسی بریتانیا، می‌گوید: شبه‌قاره هند به‌سوی شمال جابجا شده و به قاره اوراسیا نیرو وارد می‌کند، این نیروها، انرژی لازم برای زمین‌لرزه‌های ویرانگر و نیرومند را فراهم می‌آورند.
سطح زمین به هفت ورقه ِزمین‌ساختی بزرگ و چندین ورقه ِکوچک تقسیم‌شده است که این ورقه‌ها درگذر زمان نسبت به هم درحرکت‌اند. تا ۱۰۰ میلیون سال پیش، ورقه، هند-استرالیا به‌وسیله اقیانوسی با نام تتیس (tethys) از قاره اوراسیا جدا بود. باری این دو ورقه در گذر زمان جابجایی همراه نسبت به هم داشتند و نخستین برخورد در زمانی نزدیک به ۶۰ میلیون سال پیش روی داد. این برخورد خیلی آرام و با نرخی کند بود و دو ورقه با نرخ ۴۰-۵۰میلی‌متر در سال به هم نزدیک می‌شدند. باری این جابجایی‌ها، انرژی و نیروی وافری را در خود ذخیره داشت. به‌گونه‌ای که همین نرخ کم، زمینه را برای فرازش کوهستانی فراهم آورد که امروزه به بام دنیا شهرت دارد، هیمالیا، برآیند برخورد این دو ورقه زمین‌ساختی بوده و همین برخورد، ناآرامی‌های آسیای میانه در پاکستان، افغانستان و تاجیکستان را فراهم می‌آورد.
سولماز مهاجر، دانشجوی دکتری زمین‌شناسی در دانشگاه توبینگن-آلمان، که پایان‌نامه دوره دکتری را در بر روی گسل‌ها و زمین‌لرزه‌های آسیای میانه می‌گذراند با یادآوری دریاچه سارز می‌گوید، اینکه زمین‌لرزه به خودی در این منطقه گاهی خطرآفرین نیست باعث مرگ و می نمی‌شود باری کانون سطحی زمین‌لرزه مرغاب در نزدیک کانون سطح زمین‌لرزه زمستان سال ۱۲۹۱خورشیدی، در مرغاب بود. این لرزه اگرچه به‌خودی‌خود، مخاطره‌افرین نبود، باری این زمین‌لرزه رویداد یک رانش را در منطقه باعث شد که در پی آن، یک روستا به‌طور کامل در زیر خروارها خاک مدفون‌شده و بر روی رودخانه مرغاب نیز یک سد طبیعی ایجاد شد. امروزه دریاچه سارز در تاجیکستان، یادگار آن زمین‌لرزه در صد و چهار سال پیش است که اگر چنانچه به هر دلیلی، این سد طبیعی بشکند، طغیان رودخانه، زندگی پنج میلیون نفر را در گستره ۲۰۰۰ کیلومتری ِدشت آمودریا با خطر جدی روبرو خواهد کرد.
مهاجر تلاش می‌کند، در کنار گذراندن پایان‌نامه دکتری، پیوندی میان دانش لرزه‌شناسی و مردمان پارسی‌گوی آسیای میانه نیز ایجاد کند. و همچنین بنیان‌گذار پروژه‌ای به نام پارس‌کویک Parsquake است که تلاش دارد، به زبان فارسی و همچنین با الفبای سیریلیک درباره چگونگی رخداد زمین‌لرزه و راه‌های پناه گیری در هنگام زمین‌لرزه، آگاهی‌رسانی کرده و محتوای اینترنتی آماده‌سازی کند.

درباره نویسنده

میراحمد حقی

دیدگاه شما چیست