مقالات

آیا خطر انقراض جمعی؛ زمین را تهدید می کند؟

انقراض
نوشته شده توسط عرفان کسرایی

بحث های پیرامون خطر انقراض حیات روی زمین اساسا از دهه ۸۰ میلادی آغاز شد.
پژوهشگران می خواستند بدانند که آیا این رخداد فاجعه بار؛ فقط یکباره و حسب اتفاق پیش آمده (یا می آید) یا طبق یک دوره زمانی مشخص تکرار می شود. داده های زمین شناسی در آن زمان نشان می داد که در گذشته یک انقراض بزرگ روی زمین روی داده است. زمین شناسان بر اساس مطالعه این داده ها؛ زمان تناوب این انقراض را ۲۶ میلیون سال تخمین می زدند. فرضیه وجود ستاره ای به نام نمسیس هم در اوایل دهه هشتاد میلادی (در سال ۱۹۸۴) مطرح شد. طبق این فرضیه خورشید ما تنها نیست؛ بلکه بخشی از یک سیستم ستاره دوتایی است. ستاره دیگر که بر اساس این فرضیه نمسیس  Nemesisنام دارد ؛ هر ۲۶ میلیون سال یکبار ؛ طی حرکت در مدار خود وارد ابر اوورت Oort cloud  شده و با جابجا کردن مدار بسیار از دنباله دارها توسط نیروی گرانش خود؛ موجب می شود برخی از آنها به سمت زمین پرتاب شوند. ابر اوورت که بر اساس نام ستاره شناس هلندی ؛ یان اوورت Jan Oort نامگذاری شده است؛ فرضیه ای است که می گوید که دنباله دارها از آنجا سرچشمه می گیرند. جایی در فاصله حدود ۱.۶ سال نوری از خورشید. این فاصله را مقایسه کنید مثلا با سیاره نپتون که تقریبا ۴.۲ ساعت نوری از خورشید فاصله دارد!

ستاره نمسیس هنوز کشف نشده است؛ البته این بدان معنا نیست که نمسیس وجود ندارد.

برای شناسایی این ستاره به فرض وجود؛ مشاهدات و اندازه گیری های بسیاری لازم است. شاید این اتفاق به زودی زود بیفتد و اگر نمسیس وجود داشته باشد؛ تلسکوپی مانند گایا GAIA که در سال ۲۰۱۳ به فضا پرتاب شد باید بتواند آن را پیدا کند.
اما به هر حال در کنار فرضیه نمسیس ؛ فرضیه های دیگری نیز برای اینکه خطر انقراض روی زمین؛ به صورت دوره های زمانی مشخصی تکرار شود وجود دارد. مثلا اینکه خورشید ؛ طی حرکت اش به دور مرکز کهکشان راه شیری؛ همیشه در یک مسیر مشخص حرکت نمی کند.
بلکه حرکت اش به نوعی یک سنخ حرکت موجی است. به همین سبب خورشید در این مسیر گاهی از مناطقی از فضا عبور می کند که در آنها جرم های بین ستاره ای قرار دارد و همین مساله ممکن است باعث اختلال در دنباله دارهای ابر اوورت Oort cloud شود.
اما پیش از آنکه اساسا بخواهیم مکانسیم بروز این دوره تناوب انقراض حیات را توضیح دهیم ؛ لازم است نشان دهیم اصولا چنین پدیده ای وجود دارد. چنین اثباتی چندان ساده نیست. اطلاعات ما هم از حفره های حاصل از برخورد بر روی زمین و هم از فسیل های موجود؛ شواهد کامل و دقیقی برای اثبات انقراض حیات را به دست نمی دهند. حفره ها از میان رفته اند و در گذر زمان با فرایندهای زمین شناسی نابود شده اند. این بلا بر سر بسیاری از فسیل ها هم آمده است. هرچند که داده های علمی کنونی بسیارند ولی ما هنوز نمی دانیم حلقه های مفقوده این داستان کجاست. همین امر ؛ تحلیل های آماری برای یک نتیجه گیری قطعی را دشوار می کند.
مثلا در سال ۲۰۱۱ ؛ دانشمندان یک برآورد آماری منتشر کردند که نشان می داد؛ سیارک ها به صورت دوره تناوبی به زمین برخورد نمی کنند. در مقابل همین اواخر ؛ پژوهشگران آمریکایی مقاله ای را منتشر کردند (۱) که دقیقا برعکس پژوهش قبلی بود.
میشاییل رامپینو  از دانشگاه نیویورک و کن کالدیرا؛ داده های علمی جدید را یکبار دیگر مورد بررسی قرار دادند. اینکه می گوییم داده های علمی جدید؛ دقیقا عامدانه است. چرا که روش هایی که مثلا برای تخمین عمر حفره های زمین به کار گرفته می شوند ؛ به مرور زمان دقیق تر می شوند و دانش امروز ما به مراتب کامل تر از اطلاعات پژوهش های قبلی است.
رامپینو و کالدیرا برای آنالیز داده های خود؛ فقط از اطلاعاتی استفاده کردند که در آنها خطا در تخمین عمر این حفره ها بسیار کم اثر است. آنها با تحلیل داده ها به این نتیجه رسیدند که برخورد سیارکها با زمین در دوره تناوبی ۲۵.۸ میلیون ساله اتفاق می افتد. آنها با روش مشابه به آنالیز فسیل ها پرداختند و زمان انقراض را ۲۷ میلیون سال برآورد کردند. این دو نتیجه با هم هماهنگ بودند. دانشمندان همچنین مشاهده کردند  حتی با حذف اطلاعات مربوط به دهانه چیکشلوب  (۲)؛ که زمان آن با زمان انقراض دایناسورها هماهنگی دارد؛ باز هم دوره تناوبی محاسبه شده در همان حدود قبلی یعنی ۲۶میلیون سال باقی می ماند.
با این تفاسیر ؛ آیا خطر یک فاجعه بزرگ ؛ سیاره ما را تهدید می کند؟ پاسخ به این پرسش هنوز دقیق نیست! شاید آری! شاید هم نه ! داده های علمی موجود از گذشته زمین ناقص اند و فارغ از هرگونه پیشرفت در روش های آنالیز آماری؛ به سختی می توان یک نتیجه نهایی و با یقین صد در صد از آنها استخراج کرد. همانطور که دیدیم دانشمندان مختلف در این زمینه؛ نظرات مختلفی دارند و گاهی به نتایجی می رسند که کاملا با یکدیگر تضاد دارد. شاید اگر در سالهای آینده فرضیه وجود نمسیس Nemesis اثبات شود بتوانیم نتایجی به مراتب دقیق تر از امروز در دست داشته باشیم.

۱) Periodic impact cratering and extinction events over the last 260 million years
۲) یک دهانه حاصل از برخورد که در در مکزیک واقع است و عمر آن در حدود ۶۵ میلیون تخمین زده می شود.

درباره نویسنده

عرفان کسرایی

کسرایی، عضو انجمن فلسفه علم آلمان و پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل است
زمینه های پژوهشی او عبارتند از:
-فلسفه فیزیک؛ منطق مدلسازی در ریاضیات مهندسی
-ارتباطات علم و جامعه شناسی شبه علم در ایران
-تاریخ فیزیک مدرن در قرن بیستم

دیدگاه شما چیست